احتمال جنگ جدید علیه ایران به هیچ عنوان منتفی نیست/ توافق جامع دور از دسترس است

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، عباس عراقچی وزیر خارجه ایران در سفر به اسلام آباد و بعد از دیدار با مقام‌های پاکستانی و انتقال مواضع و دیدگاه‌های ایران راجع به مختصات هرگونه تفاهم برای خاتمه کامل جنگ و برقراری صلح، طبق برنامه اعلام شده قبلی، شامگاه شنبه پنج اردیبهشت وارد مسقط شد.

وزیر امور خارجه ایران در ادامه سفری به روسیه داشت. این سفرها در ادامه دیپلماسی فعال منطقه‌ای ایران و با هدف پیگیری منافع ملی و مدیریت تنش‌های موجود انجام شده است؛ رایزنی‌ها بر تقویت مسیر گفت‌وگو، نقش میانجی‌گری کشورها و تلاش برای حفظ ثبات منطقه‌ای تمرکز دارد. 

در خصوص این موضوع خبرنگار تابناک گفت‌و‌گو‌هایی با «مارک فیتزپاتریک» سرپرست اسبق معاونت بخش عدم اشاعه وزارت خارجه آمریکا؛ پروفسور «پل پیلار» استاد دانشگاه جورج تاون آمریکا و پروفسور «فرانک فون هیپل» مدیر اسبق اداره علم و تکنولوژی کاخ سفید انجام داده که در ادامه آمده است.

*فیتزپاتریک تا چندی قبل مدیریت اجرایی اندیشکده انستیتو بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) را برعهده داشت. او از سال ۲۰۰۵ به عضویت اندیشکده انستیتو بین‌المللی مطالعات استراتژیک در آمده بود. پیش از آن، فیتزپاتریک ۲۶ سال به عنوان دیپلمات در وزارت خارجه امریکا خدمت کرده‌بود. در طول این سال‌ها او در دفاتر نمایندگی امریکا در سئول، توکیو، ولینگتون، وین و همچنین به عنوان دستیار موقت وزیر امورخارجه در امور عدم اشاعه، خدمت کرده است. این سوابق دیپلماتیک او را به یکی از کارشناسان مطرح امریکایی در حوزه خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه تبدیل کرده است. او کتاب‌های متعددی در زمینه خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه منتشر کرده است. کتاب «قدرت‌های هسته‌ای پنهان آسیا: ژاپن، کره جنوبی و تایوان»، «فائق آمدن بر خطرات هسته‌ای پاکستان» و «بحران هسته‌ای ایران: اجتناب از بدترین سناریوها» بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۶ توسط او در مورد مسائل خلع سلاح هسته‌ای نوشته‌شده است.

«پل پیلار» یکی از سردبیران نشریه نشنال اینترست و عضو ارشد مرکز تحقیقات امنیتی دانشگاه جورج تاون و نیز مرکز سیاست‌های امنیتی ژنو است. وی در سال ۲۰۰۵ پس از ۲۸ سال فعالیت در جامعه اطلاعاتی ایالات متحده از سازمان اطلاعات مرکزی (DCI) بازنشسته شد و پس از آن به عنوان استاد مهمان در برنامه مطالعات امنیتی در دانشگاه جورج تاون حضور یافت. مناصب ارشد دولتی پیلار، شامل افسر اطلاعات ملی خاورنزدیک و آسیای جنوبی، رئیس واحد‌های تحلیلی در CIA در حوزه‌های خاورنزدیک، خلیج فارس و آسیای جنوبی، معاون رئیس مرکز ضد تروریستی DCI و دستیار اجرایی مدیر اطلاعات مرکزی بوده است. پروفسور پیلار همچنین در شورای اطلاعات ملی به عنوان یکی از اعضای اصلی گروه تحلیلی آن فعالیت می‌کرد. وی کهنه‌سرباز جنگ ویتنام و افسر بازنشسته ارتش ایالات متحده نیز هست. پل پپلار دارای مدرک افتخاری از کالج دارتموث، لیسانس فلسفه از دانشگاه آکسفورد و کارشناسی ارشد و دکترا از دانشگاه پرینستون است. کتاب‌های پل پیلار عبارتند از: «مذاکره برای صلح: خاتمه جنگ بعنوان یک روند چانه‌زنی (۱۹۸۳)»؛ «تروریسم و سیاست خارجی ایالات متحده (۲۰۰۱)»؛ «اطلاعات و سیاست خارجی ایالات متحده: عراق، ۱۱ سپتامبر و اصلاح اشتباهات (۲۰۱۱)» و «چرا آمریکا جهان را اشتباه می‌فهمد: تجربه ملی و ریشه‌های سوءبرداشت (۲۰۱۶)».

پروفسور «فرانک فون هیپل» مدیر اسبق اداره علم و تکنولوژی کاخ سفید و استاد دانشگاه پرینستون است. حوزه تحقیقاتی «فون هیپل» در زمینه علوم و فناوری شامل مواردی، چون کنترل تسلیحات اتمی و منع اشاعه هسته‌ای، انرژی و توازن سیاست گذاری در عرصه‌های تکنولوژی است.

*عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، برای ارائه پاسخ ایران به آمریکا به پاکستان سفر کرد. این سفر در حالی انجام شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، آتش‌بسی نامحدود را تمدید کرده است. ارزیابی شما از این سفر چیست و آیا می‌تواند راه را برای توافقی هموار کند؟

فیتزپاتریک: متأسفانه باید بگویم که من زمینه چندانی برای یک توافق معنادار و پایدار نمی‌بینم. حتی پیش از آنکه رئیس‌جمهور ترامپ تصمیم بگیرد استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان خود را به اسلام‌آباد نفرستد، چشم‌انداز ضعیف بود. 

به نظر نمی‌رسید هیچ یک از دو طرف آماده انجام مصالحه‌های لازم برای حل مسائل متعدد موجود باشند. حالا که ویتکاف و کوشنر در خانه مانده‌اند، گذشته از اینکه معاون رئیس‌جمهور، جی‌دی ونس، از ابتدا از این دور کنار گذاشته شده بود، دیپلماسی فعلاً به بن‌بست خورده است. اما هر دو طرف می‌دانند که باید به تلاش ادامه دهند.

پیلار: اکنون ترامپ سفر برنامه‌ریزی‌شده فرستادگان آمریکا به پاکستان را لغو کرده است، بنابراین به نظر می‌رسد که برای مدت زمان فعلی دیداری بین آمریکا و ایران برگزار نخواهد شد. دو طرف امیدوارند که از نظر تحمل فشار اقتصادی ناشی از نبود توافق، از یکدیگر جلو بزنند. 

ایران می‌گوید که سفر عراقچی درباره رایزنی‌های دوجانبه با پاکستانی‌هاست. با توجه به نقش پاکستان به عنوان میانجی اصلی در این مناقشه، موضوعات زیادی برای بحث وجود دارد، اما به نظر می‌رسد که اکنون این تنها کاری است که او در اسلام‌آباد انجام خواهد داد.

فون هیپل: من از مواضع مذاکراتی هیچ یک از دو طرف اطلاع ندارم، اما حدس می‌زنم ایران حد خواهان این موارد است:
- پایان محاصره کشتی‌های خروجی از بنادر ایران توسط آمریکا
- پایان تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه ایران
- حفظ حق غنی‌سازی ایران آن‌طور که در برجام توافق شد

حدس می‌زنم دولت ترامپ حداقل خواهان این موارد است:
- حذف ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران
- پایان محاصره کشتی‌های خروجی از بنادر غیرایرانی در خلیج فارس توسط ایران
- تعهد ایران به عدم توسعه موشک‌های بالستیک با برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر

اگر موارد فوق همه بود، فکر می‌کنم توافق ممکن بود. با این حال، دولت ترامپ فهرست بلندتری از خواسته‌ها دارد، از جمله: داشتن هرگونه برنامه غنی‌سازی توسط ایران، موشک‌های کوتاه‌برد ایران که به اسرائیل می‌رسد، و حمایت ایران از حماس، حزب‌الله و حوثی‌ها.

ایران نیز فهرست بلندتری دارد، از جمله خروج پایگاه‌های آمریکا از کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس.

هر دو طرف باید تصمیم بگیرند که حداقل خواسته‌های ضروری آنها چیست.

*به نظر می‌رسد این سفر می‌تواند زمینه‌ساز دیداری بین مقامات ارشد ایران و آمریکا باشد، در صورت حصول توافق اولیه. اگر توافقی حاصل شود، آیا چارچوبی برای دستیابی به یک توافق جامع خواهد بود؟

فیتزپاتریک: من هیچ احتمالی برای دستیابی به یک توافق جامع نمی‌بینم. تنها نوع توافقی که ممکن به نظر می‌رسد، توافقی محدود برای گشودن تنگه هرمز در ازای پایان دادن به محاصره آمریکا است. اگر چنین توافقی حاصل شود، فشار اقتصادی بر هر دو طرف کاهش می‌یابد و پایان جنگ می‌تواند در چشم‌انداز قرار گیرد، در حالی که سایر مسائل حل‌نشده باقی می‌مانند.

پیلار: به احتمال زیاد به جای یک توافق جامع، چارچوبی مختصر و مبهم حاصل خواهد شد که بسیاری از مسائل را به مذاکرات آینده واگذار می‌کند. 

ترامپ آنقدر مشتاق است که از این وضعیت آشفته خارج شود که از نوع مذاکرات مستمری که برای رسیدن به توافقی جدید در مورد مسائل هسته‌ای لازم است، حمایت نخواهد کرد، حتی بدون در نظر گرفتن سایر مسائل.

*عراقچی پس از این سفر به عمان و روسیه نیز سفر خواهد کرد. هدف از سفر به این دو کشور چیست؟

فیتزپاتریک: ایران در فضایی دیپلماتیک تنها به سر می‌برد. بیشتر همسایگان عرب خود را از خود رانده است و نمی‌تواند روی روسیه و چین برای حمایتی فراتر از حمایت لفظی حساب کند. بنابراین، وزیر خارجه عراقچی باید هرکاری از دستش برمی‌آید برای بهبود روابط انجام دهد. سفر به عمان و روسیه در این راستا است. اما تردید دارم که سفر‌های او جایگاه ایران را چندان بهبود بخشد.

پیلار: هر دو کشور می‌توانند در ماهیت یک توافق آینده با آمریکا نقش ایفا کنند. عمان لزوماً در هر ترتیبی که مربوط به عبور از تنگه هرمز باشد، بازیگر است. 

روسیه نیز ممکن است بخشی از توافق در مورد مسائل هسته‌ای باشد، مثلاً از طریق پذیرش اورانیوم غنی‌شده از ایران؛ و نیز موضوع رابطه تأمین تسلیحات نظامی ایران و روسیه وجود دارد که باید درباره آن صحبت کرد.

فون هیپل: عمان در مذاکرات قبلی میانجی بوده است. روسیه نیز ممکن است در جنگ به ایران در زمینه اهداف (هدف‌گیری) و شاید به طرق دیگر کمک کرده باشد.

*برخی منابع اسرائیلی ادعا می‌کنند که اگر توافقی حاصل نشود، آمریکا ممکن است جنگی شدید و کوتاه‌مدت دیگر علیه ایران آغاز کند و آن را یک‌جانبه به پایان برساند. نزدیک شدن ناو هواپیمابر «جورج دبلیو بوش» به منطقه تحت پوشش سنتکام و سایر اقدامات نظامی آمریکا در منطقه، به این گمانه‌زنی دامن زده است. آیا این راهبردی است برای ترامپ تا در جنگ پیروزی اعلام کند؟

فیتزپاتریک: رئیس‌جمهور ترامپ امیدوار است که آوردن سومین ناو هواپیمابر به منطقه، فشار بیشتری بر ایران وارد کند. به نظر من این دلیل اصلی این استقرار است. یک کارزار بمباران کوتاه و شدید دیگر نیز ممکن است، هرچند افکار عمومی آمریکا می‌خواهد جنگ بدون مرگ و ویرانی بیشتر پایان یابد. 

در هر صورت، ترامپ از قبل پیروزی نظامی را اعلام کرده است، هرچند این ادعایی نادرست است تا زمانی که ایران تنگه هرمز را کنترل می‌کند. او به راهبردی نیاز دارد که تنگه را بگشاید، که این تنها از طریق دیپلماسی قابل دستیابی است.

پیلار: این یک احتمال است. ترامپ ممکن است احساس نیاز کند که چنین ضربه پایان‌دهنده‌ای بزند تا ادعای خود مبنی بر اینکه با نابودی بخش بزرگی از توانایی نظامی ایران، «پیروز» شده است را قابل قبول‌تر سازد.

فون هیپل: نمی‌توانم پیش‌بینی کنم ترامپ چه خواهد کرد. او از هیچ منطقی که من بتوانم تشخیص دهم پیروی نمی‌کند. این امکان وجود دارد که دوباره حمله کند.

با این حال، او همچنین با پیچیدگی‌هایی از جانب کنگره رو‌به‌رو است. قانونی از روز‌های جنگ ویتنام وجود دارد که به رئیس‌جمهور اجازه نمی‌دهد بیش از ۶۰ روز بدون مجوز کنگره جنگی را اداره کند. 

جمهوری‌خواهان در برابر تلاش‌های دموکرات‌ها در کنگره برای پایان دادن به جنگ مقاومت کرده‌اند، اما برخی از آنها نیز جنگ را دوست ندارند و ممکن است بخواهند از محدودیت ۶۰ روزه که بسیار نزدیک است، استفاده کنند.

*آمریکا به اهداف اعلام‌شده پیش از جنگ خود، مانند نابودی برنامه موشکی ایران، نابودی برنامه هسته‌ای ایران و «تغییر رژیم» دست نیافته است. به این معنا که مشخص شده این اهداف برای آمریکا از طریق کارزار نظامی دست‌یافتنی نیستند. این موضوع تا چه اندازه ترامپ را متقاعد می‌کند که از حمله دیگری خودداری کرده و دیپلماسی را جدی‌تر بنگرد؟

فیتزپاتریک: رئیس‌جمهور ترامپ ممکن است با مبنای سؤال شما موافق نباشد. مشاوران او می‌توانند استدلال کنند که توانمندی‌های موشکی ایران به طور قابل توجهی کاهش یافته، هرچند از بین نرفته است، ایران امروز هیچ توانایی برای غنی‌سازی اورانیوم ندارد و رهبری آن تغییر کرده است. 

بنابراین، او لزوماً این نتیجه را نمی‌گیرد که اقدام نظامی نمی‌تواند به اهدافش برسد. از سوی دیگر، او می‌خواهد دیپلماسی را امتحان کند؛ فقط نمی‌داند چگونه دیپلماسی را کارآمد کند؛ بنابراین انتظار دارم مذاکرات اسلام‌آباد ادامه یابد، هرچند نتایج آن احتمالاً ناچیز است.

پیلار: متأسفانه، ترامپ هرگز خود را با جدیت لازم وقف دیپلماسی نکرده تا آن را مؤثر سازد. سناریوی «نه جنگ، نه توافق» که در آن تمام تحریم‌های آمریکا علیه ایران پابرجا بماند، یکی از راه‌های احتمالی برای پایان یافتن این جنگ است. 

با این حال، نحوه پیشرفت این جنگ احتمالاً ترامپ را از استفاده بیشتر از نیروی نظامی، چه علیه ایران و چه علیه هر کشور دیگر، منصرف خواهد کرد. اینکه او احتمالاً عملیات نظامی علیه ونزوئلا را موفقیتی آسان می‌دید، احتمالاً بخشی از آن چیزی بود که باعث شد جنگی علیه ایران راه بیندازد، اما اکنون دیدگاه او نسبت به این گونه عملیات‌های نظامی حتماً تغییر خواهد کرد.

فون هیپل: ترامپ بیشتر بر اساس غریزه عمل می‌کند تا منطق؛ و غریزه او به حداکثر رساندن استفاده از قدرت است، حتی زمانی که نتیجه معکوس دارد. 

در عین حال، این جنگ در میان مردم آمریکا بسیار نامحبوب است و این احتمال را افزایش می‌دهد که دموکرات‌ها در ژانویه ۲۰۲۷ کنترل کنگره را به دست گیرند. ترامپ عمیقاً نگران این احتمال است و دوست دارد جنگ را پایان دهد. اما نمی‌توانم پیش‌بینی کنم.