روغن موتور؛ خط مقدم نبردداخل قلب خودرو
به گزارش " تابناک"؛ موتور خودرو در ظاهر مجموعهای از قطعات فلزی منظم و مهندسیشده است، اما در واقع یک محیط فوقپر فشار و فوقپر حرارت محسوب میشود که در هر ثانیه دهها انفجار کنترلشده در آن رخ میدهد. در چنین شرایطی، تنها چیزی که میان تماس مستقیم فلز با فلز ایستاده، لایهای میکرونی از روغن موتور است؛ لایهای که اگر از بین برود، فرآیند سایش با سرعتی تصاعدی آغاز میشود و دیگر هیچ معجزه مکانیکی نمیتواند موتور را به حالت اولیه بازگرداند.
روغن موتور صرفاً یک روانکار ساده نیست، بلکه یک سیال مهندسیشده با مأموریت چندگانه است؛ کاهش اصطکاک، دفع حرارت، پاکسازی رسوبات احتراق، آببندی رینگها و حتی محافظت شیمیایی از سطوح داخلی موتور. هر بار که پیستون در سیلندر حرکت میکند، یک فیلم روغنی بین دیواره سیلندر و رینگها شکل میگیرد که مانع از تماس خشک میشود. اگر این فیلم بهدلیل افت کیفیت روغن یا کاهش سطح آن ناپایدار شود، سایش بهصورت خطی شروع و خیلی زود به مرحله ساییدگی عمیق میرسد.
در موتورهای مدرن با تلرانسهای بسیار دقیق، انتخاب ویسکوزیته روغن اهمیت حیاتی دارد. استفاده از روغن غلیظتر از استاندارد کارخانه ممکن است در ذهن برخی بهعنوان محافظت بیشتر تلقی شود، اما در استارت سرد باعث تأخیر در رسیدن روغن به یاتاقانها و میلسوپاپ میشود. همین چند ثانیه تأخیر در روغنکاری، بیشترین میزان سایش عمر موتور را رقم میزند؛ سایشی که نامرئی است اما تجمعی و مخرب.
از سوی دیگر، روغنهای بیش از حد رقیق در دمای بالا دچار شکست فیلم روغنی میشوند. زمانی که دمای موتور در ترافیک یا رانندگی سنگین بالا میرود، روغن بیکیفیت خاصیت ویسکوزیته خود را از دست میدهد و ضخامت لایه محافظ کاهش مییابد. این همان لحظهای است که یاتاقانها، میللنگ و شاتون تحت فشار مستقیم مکانیکی قرار میگیرند و فرسایش شتاب میگیرد؛ بدون اینکه راننده فوراً متوجه شود.
افزودنیهای داخل روغن نیز بخش پنهان اما تعیینکننده عملکرد آن هستند. مواد ضد اکسیداسیون از تجزیه روغن در دمای بالا جلوگیری میکنند، افزودنیهای ضدسایش مانند یک سپر شیمیایی عمل میکنند و مواد پاککننده رسوبات ناشی از احتراق را در خود معلق نگه میدارند. وقتی تعویض روغن به تعویق میافتد، این افزودنیها تحلیل میروند و روغن از یک عنصر محافظ به یک سیال آلوده و ساینده تبدیل میشود که حتی میتواند مجاری باریک روغن را مسدود کند.
یکی از مهمترین اشتباهات رایج، اتکا به عدد کیلومتر ثابت برای تعویض روغن بدون توجه به شرایط واقعی کارکرد خودرو است. خودرویی که در ترافیک شهری، توقفهای مکرر و دمای بالا کار میکند، بهمراتب فشار حرارتی بیشتری به روغن وارد میکند نسبت به خودرویی که در مسیرهای بینشهری با دور موتور یکنواخت حرکت میکند. در چنین شرایطی، روغن سریعتر اکسید میشود و خاصیت روانکاری خود را زودتر از دست میدهد.
کیفیت فیلتر روغن نیز مستقیماً با سلامت موتور گره خورده است. فیلتر بیکیفیت قادر به جذب ذرات فلزی ریز و دوده احتراق نیست و این ذرات در مدار روغن گردش میکنند و مانند سمبادهای نامرئی سطوح داخلی موتور را میتراشند. این نوع سایش تدریجی، در ابتدا فقط با کاهش نرم کار کردن موتور یا افزایش جزئی صدا همراه است، اما در ادامه به افت فشار روغن و حتی یاتاقان زدن منجر میشود.
از منظر فنی، کاهش فشار روغن یکی از خطرناکترین نشانههای تأخیر در سرویس است. افت فشار به این معناست که فیلم روغنی در نقاط حساس موتور دیگر پایدار نیست. در این وضعیت، اصطکاک بهشکل تصاعدی افزایش مییابد و حرارت موضعی بالا میرود؛ حرارتی که میتواند باعث تغییر فرم قطعات، تاب برداشتن میلسوپاپ یا آسیب جدی به یاتاقانها شود.
روغن موتور همچنین نقش کلیدی در خنککاری غیرمستقیم دارد. بخش قابل توجهی از حرارت پیستون و قطعات متحرک از طریق روغن دفع میشود. وقتی روغن کهنه و آلوده باشد، توان انتقال حرارت آن کاهش مییابد و دمای کاری موتور بهصورت پنهان افزایش پیدا میکند. این افزایش دما نهتنها راندمان موتور را پایین میآورد، بلکه باعث تخریب سریعتر واشرها، اورینگها و قطعات لاستیکی میشود.
در خودروهایی که توربوشارژ دارند، اهمیت روغن چند برابر میشود. توربو با دورهای بسیار بالا و دمای شدید کار میکند و تنها تکیهگاه آن برای بقا، روغن باکیفیت و پایدار حرارتی است. استفاده از روغن نامناسب در چنین موتوری میتواند بهسرعت منجر به سوختن یاتاقان توربو و افت شدید توان شود؛ خرابیای که هزینه آن چندین برابر یک سرویس ساده روغن است.
آنچه در عمل دیده میشود این است که بسیاری از مالکان خودرو، هزینه تعویض روغن را بهعنوان خرج اضافی تلقی میکنند، در حالی که از نگاه مهندسی نگهداری، این سرویس ارزانترین راه برای جلوگیری از پرهزینهترین خرابی موتور محسوب میشود. موتورهایی که سرویس روغن منظم و اصولی دارند، حتی در کارکردهای بالا نیز پایداری عملکرد و صدای نرمتری از خود نشان میدهند.
روغن موتور در واقع شریان حیاتی خودرو است؛ سیالی که اگر سالم، باکیفیت و در زمان مناسب تعویض شود، موتور را در برابر فشار، حرارت و اصطکاک حفظ میکند و اگر نادیده گرفته شود، همان موتور قدرتمند را به یک مجموعه فرسوده و پرهزینه تبدیل میکند. این یک واقعیت فنی است که دوام واقعی خودرو نه از ظاهر بدنه، بلکه از سلامت روغنی که در رگهای فلزی موتور جریان دارد، آغاز میشود.
