عراق به استقلال انرژی رسید وایران بازار کلیدی همسایه را از دست داد

فرزین سوادکوهی، سرویس انرژی تابناک: عراق، دومین تولیدکننده بزرگ نفت اوپک با ظرفیت تولید حدود ۴.۵ میلیون بشکه در روز، سال‌ها برای فرآورده‌های نفتی به واردات وابسته بود. اما با ارتقای پالایشگاه‌های کلیدی مانند بصره، کربلا و کرکوک، ظرفیت پالایش این کشور به حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز رسیده است. این جهش، مصرف داخلی روزانه حدود ۱.۱ میلیون بشکه را پوشش می‌دهد و حتی امکان صادرات مازاد، به ویژه بنزین با اکتان بالا و استانداردهای یورو، را فراهم کرده است. هدف‌گذاری بغداد رسیدن به ظرفیت ۱.۵ میلیون بشکه تا پایان ۲۰۲۵ یا کمی بعد است.

این تحول، مستقیماً تحت تأثیر سیاست «فشار حداکثری» واشنگتن علیه تهران قرار دارد. تحریم‌ها راه‌های دور زدن را محدود کرده و عراق را به کاهش وابستگی به انرژی ایرانی ترغیب نموده است. برای نمونه، صادرات گاز طبیعی ایران به عراق – که پیش‌تر تا ۴۰ درصد برق این کشور را تأمین می‌کرد – در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۴۰ درصد کاهش یافت و در اواخر همان سال به طور کامل متوقف شد. عراق اکنون به دنبال منابع جایگزین مانند واردات ال‌ان‌جی و قراردادهای گازی با همسایگان است تا وابستگی را به صفر برساند.

از دست رفتن بازار رسمی صادرات روزانه حدود ۴۰ تا ۴۴ هزار بشکه بنزین به عراق، معادل زیان سالانه بیش از ۱.۴ میلیارد دلار برای ایران است. علاوه بر این، محدودیت‌های جدید قاچاق سوخت یارانه‌ای (روزانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر) را نیز مختل می‌کند. در مقابل، عراق با جذب سرمایه‌گذاری خارجی کلان، صنعت خود را متحول کرده؛ از قراردادهای میلیاردی با شرکت‌هایی مانند هالیبرتون آمریکا برای توسعه میدان‌های نفتی تا پروژه‌های ژاپنی و آلمانی برای ارتقای پالایش و انرژی تجدیدپذیر.

صادرات نفت خام عراق اکنون به حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز رسیده و درآمدهای نفتی در هشت ماه نخست ۲۰۲۵ رشد چشمگیری نشان داده است. این کشور حتی خطوط صادراتی جدیدی به سوریه گشوده و برنامه‌ریزی برای افزایش تولید LPG و نفت سفید مازاد دارد.

در سوی دیگر، صنعت نفت و گاز ایران زیر بار تحریم‌های طولانی‌مدت، از جذب سرمایه خارجی محروم مانده و توسعه پروژه‌ها کند شده است. تولید گاز طبیعی تنها رشد اندکی داشته و بحران ناترازی انرژی داخلی (با خاموشی‌های گسترده و کمبود حدود ۳۰ هزار مگاوات برق) ادامه دارد. ایران مجبور به خام‌فروشی نفت شده، در حالی که ارزش افزوده فرآورده‌ها از دست می‌رود.

از دست دادن عراق، بخشی از زنجیره گسترده‌تری از چالش‌هاست: کاهش حدود ۲۰ درصدی صادرات غیرنفتی به همسایگان در نیمه نخست ۲۰۲۵ و زیان انباشته تحریم‌ها از ۲۰۱۸ (شامل صدها میلیارد دلار درآمد نفتی از دست رفته). عراق با دیپلماسی فعال و قراردادهای جایگزین، به هاب انرژی منطقه تبدیل شده، در حالی که ایران در انزوا، مشتریان سنتی را یکی پس از دیگری از دست می‌دهد.

این تضاد، بیش از اقتصادی، ژئوپلیتیکی است. عراق با قطع وابستگی، نفوذ ایران را کاهش می‌دهد و به الگویی از استقلال انرژی تبدیل شده؛ الگویی که ایران می‌توانست پیشگام آن باشد، اما تحریم‌ها و موانع داخلی مسیر را تغییر داده‌اند. برای خروج از این عقب‌گرد، تهران نیازمند دیپلماسی پویا برای کاهش تحریم‌ها و جذب سرمایه است و در غیر این صورت، از دست دادن بازارهای کلیدی مانند عراق، هر روز صنعت انرژی‌اش را شکننده‌تر خواهد کرد.

وزارت نفت عراق در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۶) رسماً اعلام کرد که پالایشگاه‌های جدید به ظرفیت کامل رسیده‌اند و کشور اکنون در تولید فرآورده‌های نفتی با کیفیت بالا (مطابق استاندارد یورو ۵) خودکفا شده و حتی به سمت صادرات حرکت کرده است. بر اساس بیانیه رسمی این وزارتخانه، پالایشگاه‌های صلاح‌الدین-۳ و شمال-۲ (با ظرفیت ترکیبی ۱۴۰ هزار بشکه در روز) به طور کامل عملیاتی شده‌اند؛ واحد FCC پالایشگاه بصره با ظرفیت ۳۵ هزار بشکه در روز راه‌اندازی شده و واحد هیدروتریتینگ و ارتقای بنزین در کرکوک با ظرفیت ۱۱ هزار بشکه در روز فعال است. این پروژه‌ها، همراه با بهره‌برداری کامل پالایشگاه کربلا (۱۴۰ هزار بشکه در روز)، ظرفیت کلی پالایش عراق را به بیش از ۱.۳ میلیون بشکه در روز رسانده و تولید فرآورده‌های سفید (بنزین، گازوئیل و نفت سفید) را فراتر از نیاز داخلی قرار داده است. این دستاوردها نه تنها واردات را به صفر رسانده، بلکه عراق را در آستانه ورود به بازارهای صادراتی محصولات باکیفیت قرار می‌دهد.

در حوزه گاز طبیعی نیز، قطع کامل تأمین گاز ایران از اواخر آذر ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵) همچنان ادامه دارد و هیچ نشانه‌ای از ازسرگیری زودهنگام آن وجود ندارد. وزارت برق عراق در دی ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶) تأکید کرد که به دلیل شرایط اضطراری در سمت ایران (افت دما و نیاز داخلی)، جریان گاز متوقف شده و این توقف منجر به از دست رفتن ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ مگاوات ظرفیت تولید برق شده است.

 بغداد اکنون بر تنوع‌بخشی منابع انرژی تمرکز کرده؛ از جمله افزایش تولید گاز همراه از میادین داخلی، جذب سرمایه برای پروژه‌های جذب گاز مشعل (flaring reduction) و برنامه‌ریزی برای واردات ال‌ان‌جی از طریق ترمینال‌های جدید. این تغییرات، وابستگی عراق به ایران را به طور اساسی کاهش داده و تهران را از یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی گاز محروم کرده است، در حالی که عراق با این استقلال، موقعیت خود را به عنوان بازیگر مستقل‌تر در بازار انرژی منطقه تقویت می‌کند و ایران همچنان.