اهداف مشارکت راهبردی جدید آمریکا و ارمنستان؛ سند جدید حاوی چه نکات منفی برای ایران و روسیه است؟

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، در تاریخ ۲۶ مه ۲۰۲۶، «منشور مشارکت راهبردی جامع» میان ارمنستان و ایالات متحده آمریکا به امضا رسید. 

این سند را آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا در فرودگاه بین‌المللی زوارتنوتس ایروان امضا کردند.

میرزویان پس از امضا اعلام کرد که روابط دو کشور «اکنون قوی‌تر از هر زمان دیگر است» و این توافق بیانگر «ورود به مرحله‌ای تاریخی» در روابط دوجانبه است.

این نخستین سفر یک وزیر خارجه آمریکا به ارمنستان از زمان سفر هیلاری کلینتون در سال ۲۰۱۴ بود.

این توافق در چارچوب تلاش ارمنستان برای کاهش وابستگی به روسیه و نزدیکی بیشتر به غرب صورت گرفته است؛ تلاشی که پیش از این با تصویب قانون آغاز روند الحاق به اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ نیز نمود یافته بود.

محتوای اصلی منشور

بر اساس متن منتشر شده منشور، حوزه‌های همکاری شامل موارد زیر است:

۱. همکاری اقتصادی، تجاری و انرژی

- حمایت از امنیت انرژی و توسعه برنامه هسته‌ای غیرنظامی ارمنستان از جمله راکتور‌های مدولار کوچک و دسترسی به سوخت و فناوری‌های آمریکایی

- همکاری در زمینه مواد معدنی حیاتی و خاک‌های کمیاب (امضای چارچوب همکاری جداگانه در این زمینه)

- توسعه همکاری در حوزه رمزارزها، نیمه‌هادی‌ها و هوش مصنوعی

- همکاری فضایی از جمله مشارکت احتمالی ارمنستان در مأموریت‌های آرتمیس و پایگاه ماه ناسا

۲. همکاری دفاعی و امنیتی

- فروش تجهیزات دفاعی آمریکایی به ارمنستان از طریق قرارداد‌های فروش نظامی خارجی (FMS)

- مشارکت ارمنستان در برنامه‌های آموزشی نظامی حرفه‌ای آمریکا (IMET)

- تقویت توانمندی‌های دفاعی ارمنستان و همکاری صنایع دفاعی دو کشور

- همکاری در امنیت سایبری، مقابله با جرایم سازمان‌یافته فراملی، قاچاق مواد مخدر و انسان

۳. کریدور تریپ (TRIPP) یا مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی

بخش مهمی از این توافق به پروژه TRIPP اختصاص دارد که شامل ایجاد کریدور حمل‌ونقل به طول حدود ۴۲ کیلومتر از طریق استان سیونیک (زنگزور) ارمنستان است. این کریدور جمهوری آذربایجان را به نخجوان و از آنجا به ترکیه متصل می‌کند.

بر این اساس شرکت توسعه TRIPP به صورت سرمایه‌گذاری مشترک با سهام ۷۴ درصد آمریکا و ۲۶ درصد ارمنستان تأسیس می‌شود. همچنین حقوق اولیه توسعه به مدت ۴۹ سال اعطا می‌شود و امکان تمدید ۵۰ ساله با افزایش سهم ارمنستان به ۴۹ درصد وجود دارد

علاوه بر منشور اصلی، دو سند مهم دیگر نیز در این مراسم امضا شد:

۱. چارچوب همکاری در حوزه مواد معدنی حیاتی و خاک‌های کمیاب

-تأمین زنجیره تأمین امن برای مواد معدنی حیاتی مورد نیاز صنایع پیشرفته و دفاعی

- شامل سرمایه‌گذاری در معادن، انتقال فناوری، آموزش نیروی کار و همکاری زمین‌شناسی

- ظرف شش ماه، مکانیسم‌های تأمین مالی پروژه‌های معدنی تعیین می‌شود

۲. توافق چارچوبی TRIPP 

- جزئیات اجرایی پروژه کریدور ترامپ را مشخص می‌کند
- شامل تعریف شرکت توسعه TRIPP (TDC) به عنوان سرمایه‌گذاری مشترک
- تأکید بر حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان بر تمام مناطق اجرای پروژه

مسکو این توافق را نشانه‌ای از دوری ارمنستان از حوزه نفوذ خود تلقی کرده است. روسیه در واکنش قیمت گاز صادراتی به ارمنستان را تهدید به افزایش کرده است و واردات گل‌های زینتی، آب معدنی و براندی ارمنستان را ممنوع کرده است.

به گفته ناظران، این توافق استراتژیک باعث افزایش فشار بر ایران می‌شود؛ از آنجا که کریدور TRIPP مسیری جایگزین برای دور زدن ایران و روسیه ایجاد می‌کند.

همچنین این توافق و زمان امضای آن کارکرد انتخاباتی هم برای نخست وزیر ارمنستان دارد. این توافق کمتر از دو هفته پیش از انتخابات پارلمانی ارمنستان (۷ ژوئن ۲۰۲۶) امضا شده است. روبیو مستقیماً از نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر فعلی حمایت کرده و او را در «راه‌اندازی آینده‌ای مستقل‌تر برای ارمنستان» تحسین کرده است.

این منشور اگرچه تضمین‌های امنیتی رسمی و صریحی مانند پیمان ناتو ارائه نمی‌دهد، اما عملاً ارمنستان را به عنوان شریک راهبردی آمریکا در منطقه تثبیت می‌کند. کریدور TRIPP به عنوان محور اصلی این همکاری، نه تنها پیوند‌های اقتصادی ایجاد می‌کند، بلکه مسیری ژئوپلیتیک برای اتصال اروپا به آسیا بدون عبور از روسیه و ایران فراهم می‌آورد.

«شبکه رهبری اروپا» در مقاله‌ای در خصوص پیشینه همکاری ارمنستان و آمریکا نوشته است: «بیش از یک دهه پس از اینکه ارمنستان به اتحادیه اروپا پشت کرد و عملاً اجازه داد اقتصادش تحت تسلط روسیه درآید، ظاهراً این کشور یک چرخش ۱۸۰ درجه‌ای انجام داده است.

سیاست خارجی ارمنستان، اگرچه به طور سنتی به سیاست‌های خارجی روسیه گره خورده بود، مدتی است که در حال تغییر بوده است. پس از جنگ ۴۴ روزه با جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۰، که در آن ارامنه قره‌باغ بخش‌های وسیعی از قلمرو خود در منطقه همسایه قره‌باغ کوهستانی را از دست دادند، افکار عمومی ارمنستان علیه روسیه چرخش پیدا کرد، زیرا مسکو از دید آنها حمایت ناکافی از ارمنستان کرد، در حالی که از طریق سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) با آن پیمان اتحاد داشت. 

در توافق آتش‌بسی که به جنگ پایان داد، مقرر شد صلحبانان روسی از باقی‌مانده ارامنه ساکن قره‌باغ کوهستانی محافظت کرده و از کریدور لاچین که این منطقه را به ارمنستان متصل می‌کرد، حفاظت کنند. 

با این حال، از دسامبر ۲۰۲۲، فعالان زیست‌محیطی آذربایجانی – که بسیاری به حمایت دولت آذربایجان از آنها مظنون هستند – این کریدور را مسدود کردند و روسیه یا نخواست یا نتوانست جلوی این محاصره را بگیرد که این امر منجر به افزایش نارضایتی شد. 

با بدتر شدن اوضاع در قره‌باغ، ارمنستان شرکت در جلسات و رزمایش‌های CSTO را متوقف کرد و در سپتامبر ۲۰۲۳، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در مصاحبه‌ای تا آنجا پیش رفت که اتحاد روسیه و ارمنستان را «اشتباه راهبردی» نامید. اگرچه از نظر فنی ارمنستان هنوز عضو CSTO است، اما از سال ۲۰۲۴، دولت ارمنستان خود را عضو این سازمان نمی‌داند.

از زمان این گسست در روابط، ارمنستان به سمت شرکای بالقوه دیگر روی آورده است، از جمله امضای چندین قرارداد دفاعی با فرانسه و امضای منشور اخیر با ایالات متحده.

ارمنستان در حال مدیریت تنش‌ها با سه کشور قدرتمندتر – ترکیه، روسیه و آذربایجان – بهترین تلاش خود را برای جستجوی کمک از منابع دیگر انجام می‌دهد. با این حال، دولت پاشینیان قطعاً تجربه گرجستان همسایه را به یاد خواهد آورد، جایی که میخیل ساآکاشویلی، رئیس‌جمهور وقت، در میان تنش‌های شدید با روسیه، امید خود را به غرب بست و بهای آن را پرداخت، زیرا غرب برای نجات او وارد عمل نشد. 

این امر منجر به از دست رفتن کنترل گرجستان بر ۲۰ درصد از قلمرو خود، سقوط ساآکاشویلی، و در نهایت ظهور حزب رویای گرجی شد که با روسیه مدارا می‌کند. با وجود گامی مثبت در روابط با آمریکا، سیاست‌گذاران ارمنستان احتمالاً در آینده قابل پیش‌بینی بیش از همیشه هوشیار خواهند بود.

برای آمریکا: نقطه روشنی در میان تحولات ناخوشایند در منطقه

برای ایالات متحده، این حرکت مثبت در روابطش با ارمنستان نشان‌دهنده یک گام مثبت نادر در چند سال اخیر است که عمدتاً برای نفوذ آمریکا در قفقاز جنوبی و منطقه وسیع‌تر منفی بوده است. 

روابط آمریکا و گرجستان، اگرچه به طور سنتی بسیار مثبت بود، به طور فزاینده‌ای متشنج شده است که نقطه اوج آن اعمال تحریم‌های آمریکا علیه مقامات گرجستان در اواخر سال ۲۰۲۴ پس از انتخابات بحث‌برانگیزی بود که منجر به پیروزی حزب رویای گرجی، به رهبری بیدزینا ایوانیشویلی، میلیاردر گرجی که با روسیه مدارا می‌کند، شد. 

آذربایجان همسایه نیز در همین حال به دنبال روابط نزدیک‌تر با روسیه بوده و در سال ۲۰۲۲ «اعلامیه تعامل متحدانه» را با مسکو امضا کرده است. گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) که ریاست مشترک آن با آمریکا بود و زمانی مسئول تنظیم مناقشه در قره‌باغ کوهستانی بود، عملاً از هم پاشیده است و سرمایه‌گذاری چین نیز در کل منطقه افزایش یافته است.

علاوه بر بدتر شدن روابط بین آمریکا و دو کشور دیگر قفقاز جنوبی، روابط آمریکا با سه قدرت پیرامون قفقاز جنوبی – ایران، روسیه و ترکیه – نیز یا بهبود نیافته یا به شدت رو به وخامت گذاشته است. 

با توجه به این تحولات در منطقه، پیشرفت روابط با ارمنستان مطمئناً برای سیاست‌گذاران آمریکایی نسیم خنکی محسوب می‌شود. واضح است که ارمنستانی که با آمریکا دوست است به جای عضوی فعال در یک اتحاد روسی، یک نکته مثبت مشخص برای آمریکاست و وزنه تعادلی در برابر روابط رو به زوال با سایر کشور‌های همسایه نیز مورد استقبال قرار می‌گیرد. 

برای روسیه: پیامد‌های عمدتاً منفی

برای روسیه، این اقدام احتمالاً تا حد زیادی به عنوان ادامه روند کلی تلاش تدریجی ارمنستان برای فاصله گرفتن از روسیه دیده می‌شود؛ با این حال، جنبه‌های فردی دیگری در این سند وجود دارد که در مسکو نگرانی ایجاد خواهد کرد. 

در واقع، حرکت ارمنستان به دور شدن از روسیه به سمت غرب جدید نیست؛ در حالی که ارمنستان از زمان تأسیس CSTO تحت رهبری روسیه عضو آن بوده است، روابط بین ارمنستان و CSTO برای مدت طولانی سرد بوده است.

با وجود این روندها، با این حال، ارمنستان همچنان در بسیاری از زمینه‌ها – به ویژه از نظر اقتصادی – به روسیه متصل باقی مانده است و در یافتن شرکایی برای پر کردن مؤثر خلأ امنیتی ناشی از جدا شدن از CSTO با مشکل مواجه بوده است. جدا شدن لفظی یک چیز است؛ با این حال، با توجه به درجه‌ای که ارمنستان به روسیه متصل بود و هست، «جدایی» واقعی همچنان دست‌نیافتنی باقی مانده است. 

بخش بزرگی از جمعیت ارمنستان برای کار فصلی به روسیه وابسته هستند و حواله‌های ارسالی از روسیه هنوز بخش بزرگی از اقتصاد ارمنستان را تشکیل می‌دهد. علاوه بر این، بازرگانان مقیم روسیه بسیاری از صنایع کلیدی ارمنستان، از جمله چندین بخش حیاتی که برای عملکرد کشور ضروری هستند، را کنترل می‌کنند و روسیه همچنان بزرگترین شریک صادراتی و وارداتی ارمنستان است. 

در نهایت، با وجود برخی زمزمه‌ها در اوایل دولت پاشینیان درباره احتمال حرکت به سمت دوری از اتحادیه اقتصادی اوراسیا تحت سلطه روسیه (که ارمنستان عضو آن است)، دولت ارمنستان به طور عمومی به تعهد خود نسبت به این سازمان تأکید مجدد کرده و برای رفع نگرانی‌های روسیه در مورد هرگونه تغییر سیاست احتمالی در این زمینه تلاش کرده است. همه این عوامل نشان می‌دهد که انتظار جدایی واقعی از روسیه در آینده نزدیک از ارمنستان واقع‌بینانه نیست.»