«توافق مکه»؛ پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان/ مهار ایران یا اسرائیل؟

به گزارش سرویس بین الملل تابناک، همزمان با برگزاری نشست سران ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان در جده، گزارش‌ها حاکی است که پیمان دفاعی سه‌جانبه‌ای که قرار است امروز میان این سه کشور امضا شود، به طور رسمی «توافق مکه» (Mecca Agreement) نام‌گذاری شده است.

این نشست و پیمان دفاعی سه‌جانبه، پاسخی به بی‌ثباتی عمیق منطقه‌ای، به ویژه پس از حملات به ایران و تشدید تنش‌ها در خاورمیانه است.

منابع خبری می‌گویند انتخاب نام «توافق مکه» از اهمیت نمادین بالایی برخوردار است.

گفته می‌شود این توافق در صورت نهایی شدن، چارچوب همکاری‌های دفاعی سه کشور را تقویت کرده و توافق دفاع متقابل عربستان و پاکستان، امضا شده در سال ۲۰۲۵، را به یک سازوکار سه‌جانبه گسترش خواهد داد.

رویترز در این باره گزارش داد، در حالی که این پیمان، گروه رو به رشد قدرت‌های بزرگ «مسلمان سنی» را بیش از پیش تقویت می‌کند، هنوز هیچ شفافیتی در مورد تعهدات هر کشور وجود ندارد.

از جمله دلایل شکل‌گیری این ائتلاف سه‌جانبه می‌توان به نگرانی‌های امنیتی مشترک در خاورمیانه اشاره کرد. حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، تنش‌ها را به شدت افزایش داده و امنیت کشور‌های حاشیه خلیج فارس را به خطر انداخته است. 

عربستان سعودی به طور مستقیم از سوی ایران و گروه‌های مورد حمایت آن (انصارالله یمن و حشدالشعبی در عراق) هدف حملات قرار گرفته است. این مسئله، نگرانی‌های جدی درباره توانایی ریاض در تأمین امنیت خود و صادرات نفتش ایجاد کرده است.

جنگ جاری، تردد در تنگه هرمز و دریای سرخ را مختل کرده که برای ترانزیت نفت و کالا‌های اساسی حیاتی است.

وقوع این بحران‌ها، پرسش‌های جدی درباره قابلیت اطمینان چتر امنیتی سنتی آمریکا برای متحدان منطقه‌ای اش ایجاد کرده است و کشور‌ها را به سمت تقویت ائتلاف‌های منطقه‌ای سوق داده است.

پیمان پاکستان و عربستان پیامی به واشنگتن بود مبنی بر نارضایتی ریاض از تضمین‌های امنیتی رو به ضعف آمریکا و آمادگی‌اش برای استفاده از «ابهام راهبردی» در شرایطی که نیاز به موازنه با اسرائیل و ایران افزایش یافته است.

همچنین این پیمان دفاعی واکنشی به رویکرد اسرائیل در منطقه پس از حمله ۷ اکتبر حماس به اسرائیل است. متعاقب این حمله، اسرائیل علاوه بر حماس و حزب الله لبنان، سوریه و قطر را نیز مورد حمله قرار داده است.

بسیاری از ناظران حملات موشکی اسرائیل به قطر در اوایل سپتامبر، که رهبران سیاسی حماس را هدف قرار داد، را جرقه اصلی این پیمان توصیف کردند. نقض آشکار حاکمیت قطر توسط اسرائیل – یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه – شوک عمیقی به پادشاهی‌های خلیج فارس وارد کرد که معمولاً از آشوب‌های منطقه‌ای در امان بوده‌اند.

اگرچه افزایش جسارت و سلطه‌جویی اسرائیل در منطقه بی‌تردید پادشاهی‌های خلیج فارس را نگران کرده است، باور اینکه پیمان پاکستان و عربستان مستقیماً محصول حملات به خاک قطر باشد دشوار است.

عربستان به عنوان قدرتمندترین کشور منطقه خلیج فارس، وزن اقتصادی و سیاسی بالایی دارد و میزبان اماکن مقدس اسلام است. ترکیه دارای دومین ارتش بزرگ ناتو است و یک قدرت نظامی و صنعتی مهم در منطقه محسوب می‌شود. پاکستان، تنها کشور دارای سلاح هسته‌ای در جهان اسلام است و این ویژگی، نقشی کلیدی در معادلات بازدارندگی منطقه‌ای ایفا می‌کند. این سه کشور با هم، ترکیبی از قدرت اقتصادی، نظامی و بازدارندگی هسته‌ای را تشکیل می‌دهند.

اکنون عربستان بیم دارد که نظم منطقه‌ای جدیدی – که توسط اسرائیل دیکته شده و با حمایت آمریکا اجرا می‌شود – بر منطقه تحمیل شود و جایی برای نقش قدرتمند عربستان باقی نگذارد.

این پیمان جدید، بر پایه روابط دفاعی دیرینه و مستحکم میان این کشور‌ها بنا شده است. به عنوان مثال، پاکستان برای دهه‌ها به نیرو‌های سعودی آموزش و پشتیبانی فنی ارائه کرده است.

توافقنامه دفاعی دوجانبه قبلی میان عربستان و پاکستان (که در سال ۲۰۲۵ امضا شد) هرگونه حمله به یکی را حمله به هر دو تلقی می‌کرده است. پیمان جدید، این همکاری را به سطح سه‌جانبه ارتقا می‌دهد.

با وجود این، جزئیات دقیق تعهدات هر کشور و اینکه آیا شامل بند دفاع متقابل صریح مانند ماده 5 پیمان ناتو مبنی بر «حمله به یکی به منزله حمله به همه» می‌شود یا خیر، به طور کامل روشن نیست. با این حال، برخی منابع به وجود احتمالی چنین بندی اشاره کرده‌اند.

به طور خلاصه، «توافق مکه» واکنشی استراتژیک از سوی سه قدرت مهم و هم‌سوی منطقه به منظور افزایش بازدارندگی و امنیت جمعی در برابر امواج بی‌ثباتی ناشی از تنش‌های اخیر و ایجاد یک بلوک قدرتمند برای مدیریت بحران‌های منطقه‌ای است.