سید موسی شبیری زنجانی؛ فقیهی که از حافظه‌اش برای تاریخ نوشت

«نظریه انسداد باب علم» یکی از مباحث کلاسیک علم اصول فقه شیعه است و به این پرسش می‌پردازد که آیا راه علم و علم عادی (یقین یا اطمینان قطعی) به احکام شرعی در دوره غیبت باز است یا بسته.

 

اصل بحث:اصولیون در برابر هم دو دیدگاه دارند:

 

انفتاح باب علم: باور به این‌که راه رسیدن به علم یا علمِ عادی (ظن اطمینان‌آور) به بسیاری از احکام شرعی، از طریق ادله معتبر مانند خبر واحد ثقه، باز است. اکثر اصولیون معاصر این دیدگاه را دارند.

 

انسداد باب علم: باور به این‌که راه رسیدن به علم قطعی یا علم عادی به بسیاری از احکام شرعی جزئی، در عمل بسته است؛ یعنی ادله‌ای که در دسترس ماست (مثل روایات با سند غیرقطعی) نمی‌توانند یقین یا اطمینان واقعی ایجاد کنند.

 

نتیجه‌ای که از انسداد گرفته می‌شود این است که اگر باب علم بسته باشد، دو راه پیش روی فقیه می‌ماند:

 

انسداد کبیر: به‌کلی از عمل به ادله ظنی دست بکشد و صرفاً بر اصول عملیه (برائت، احتیاط و...) تکیه کند — دیدگاهی که عملاً پیروان کمی دارد.

 

انسداد صغیر (رایج‌تر):، چون عمل بدون هیچ ملاکی ممکن نیست، مطلقِ ظنّ معتبر (نه فقط ظنون خاصی مثل خبر واحد) را به‌عنوان حجت شرعی بپذیرد؛ یعنی در نبود علم قطعی، هر ظن قابل اعتمادی می‌تواند مبنای استنباط حکم قرار گیرد.

 

  آیت الله شبیری زنجانی  در یکی از پانوشت های کتاب “جرعه ای از دریا“ در خصوص مذهب حافظ شیرازی این چنین می گفته اند :یکی از ادله تسنن حافظ شیرازی مدح قاضی فالی است. حافظ می گوید که قوام شرع به چند نفر است یکی از آنان همین مجدالدین اسماعیل فالی است. علاوه بر اینکه در دوران حافظ شیراز مرکز اهل سنت بود شیعه بودن حافظ در شیراز مثل سنی بودن یک شخص در قم است که بعید و غیر عادی است.بعضی افراد اشعاری از دیوان حافظ را دلیل بر تشیع وی میدانند در حالی که این ابیات در نسخه های کهن موجود نیست و به مرور افزوده شده است.- محمد قزوینی مصحح دیوان حافظ درباره این بیت: «ای دل غلام شاه جهان باش و شاد باش» می گوید: 

 

 اگر این ابیات از حافظ باشد مسلما شیعه است و تعبیری دارد که شاید همین منشاء نجات قزوینی بشود و نقاط ضعفش را بپوشاند. وی می نویسد: «ما برای نجات اخروی حافظ آرزو می کنیم که این شعر از او باشد».

 

البته قزوینی در ادامه می گوید اگر این ابیات از حافظ باشد در حالی که ثابت نیست چون در نسخه های قدیمی حافظ این بیت ها نیست. قزوینی خُبره این فنّ است و نسخه های مختلف دیوان حافظ را دیده و معتقد است در نسخه های بعدی این بیت و ابیات دیگر افزوده شده است و تاریخِ اضافات را ذکر می کند. وی بر دیوان حافظ مقدمه مفصلی نگاشته است.