بزرگترین تهدید برای شرکت ملی گاز/صنعت گاز ایران غافلگیر می‌شود؟

مهم‌ترین دغدغه صنعت گاز ایران چگونگی تولید بیشتر  گاز است اما شاید زمان آن رسیده که مسائل مهم‌تری مطرح شود؛ اینکه اگر دنیا دیگر به این حجم از گاز نیاز نداشته باشد، چه باید کرد؟ پاسخ این سوال شاید از بحرانی قابل پیش‌بینی جلوگیری کند!

به گزارش سرویس انرژی تابناک، در حالی‌که سیاست‌گذاران همچنان نگران افزایش تولید و عبور از ناترازی هستند، روند‌های جهانی از آغاز رقابتی متفاوت خبر می‌دهند؛ رقابتی که در آن میدان نبرد دیگر چاه‌های گازی نیست بلکه بازار‌های مصرف است. اروپا مصرف گاز را کاهش می‌دهد، برق و انرژی‌های تجدیدپذیر جای سوخت‌های فسیلی را می‌گیرند و فناوری‌های جدید الگوی مصرف را دگرگون می‌کنند. در چنین شرایطی شاید بزرگ‌ترین تهدید پیش روی شرکت ملی گاز ایران نه کمبود گاز، بلکه کمبود مشتری باشد؛ خطری که اگر امروز دیده نشود، فردا برای جبران آن شاید خیلی دیر باشد.

در اسناد بالادستی سخن از ناترازی، کمبود سرمایه‌گذاری، افزایش ظرفیت تولید و مدیریت مصرف به میان می‌آید؛ گویی بزرگ‌ترین چالش آینده، تولید گاز بیشتر است اما در همان زمانی که ایران همچنان بر افزایش عرضه متمرکز است، در سوی دیگر جهان معادله بازار انرژی به‌آرامی در حال تغییر است؛ تغییری که شاید بزرگ‌ترین تهدید پیش روی شرکت ملی گاز ایران نه کمبود گاز بلکه کاهش تدریجی تقاضا برای گاز طبیعی باشد. این تغییر یک فرضیه دانشگاهی یا پیش‌بینی دور از ذهن نیست. کافی است گزارش‌های اخیر آژانس بین‌المللی انرژی، مجمع کشور‌های صادرکننده گاز و آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر را کنار یکدیگر قرار دهیم تا تصویری متفاوت از آینده بازار انرژی شکل بگیرد؛ تصویری که در آن، رقابت کشور‌ها دیگر فقط بر سر کشف میدان‌های جدید گازی نیست، بلکه بر سر حفظ مشتریان فعلی است.

اروپا ترمز گاز را کشید

جنگ اوکراین نقطه عطفی در تاریخ بازار گاز جهان بود. تا پیش از سال ۲۰۲۲ بسیاری از کشور‌های اروپایی وابستگی قابل‌توجهی به گاز وارداتی به‌ویژه از روسیه داشتند. اما شوک قیمتی ناشی از جنگ دولت‌های اروپایی را وادار کرد تا سیاست انرژی خود را از اساس بازنویسی کنند. بر اساس گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف گاز طبیعی در اتحادیه اروپا طی سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ نسبت به میانگین سال‌های قبل حدود ۲۰ درصد کاهش یافت؛ کاهشی که تنها ناشی از رکود اقتصادی نبود بلکه نتیجه اجرای برنامه‌های بهینه‌سازی مصرف، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری و جایگزینی فناوری‌های جدید گرمایشی بود. این روند موقتی به نظر نمی‌رسد.

طبق گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف گاز در اقتصاد‌های پیشرفته تا میانه قرن کاهش چشمگیری خواهد داشت و سهم آن در سبد انرژی به‌تدریج کوچک‌تر می‌شود. فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بار‌ها تأکید کرده که عصر رشد بی‌وقفه تقاضا برای سوخت‌های فسیلی رو به پایان است و سرمایه‌گذاران باید خود را با این واقعیت تطبیق دهند. این هشدار فقط متوجه تولیدکنندگان نفت نیست؛ بازار گاز نیز وارد مرحله‌ای شده که در آن حفظ سهم بازار دشوارتر از افزایش ظرفیت تولید خواهد بود.

رقیب بی‌سروصدا در خانه‌ها

اگر از فعالان صنعت گاز پرسیده شود بزرگ‌ترین رقیب آینده گاز طبیعی چیست، بسیاری هنوز از برق یا انرژی خورشیدی نام می‌برند. اما در واقعیت یکی از جدی‌ترین رقبای گاز دستگاهی است که در ظاهر هیچ شباهتی به یک فناوری انقلابی ندارد؛ پمپ‌های حرارتی رقیبی است که بدون ایجاد سرو وصدا وارد خانه‌ها شده است. پمپ‌های حرارتی با استفاده از برق، گرمایش ساختمان‌ها را با راندمانی چند برابر سیستم‌های سنتی تأمین می‌کنند. در بسیاری از کشور‌های اروپایی، دولت‌ها میلیارد‌ها یورو یارانه برای جایگزینی موتورخانه‌های گازی با این فناوری اختصاص داده‌اند.

بر اساس آمار آژانس بین‌المللی انرژی، فروش جهانی پمپ‌های حرارتی طی سال‌های اخیر رکورد‌های جدیدی ثبت کرده و در برخی کشور‌های اروپایی، تعداد پمپ‌های حرارتی نصب‌شده از تعداد دیگ‌های گازسوز جدید پیشی گرفته است. هر دستگاهی که جایگزین سامانه گرمایش گازی می‌شود، به معنای کاهش تدریجی تقاضا برای گاز در دهه‌های آینده است؛ روندی که شاید امروز آرام به نظر برسد، اما در مقیاس میلیون‌ها ساختمان، اثر قابل‌توجهی بر بازار جهانی گاز خواهد گذاشت.

اقتصاد آینده از تولید تا تقاضا

تحول دیگری که کمتر در محاسبات سنتی صنعت گاز دیده می‌شود، برقی‌سازی اقتصاد است. خودرو‌های برقی، کوره‌های الکتریکی در صنایع، فناوری‌های گرمایش بر پایه برق و حتی تولید هیدروژن از طریق الکترولیز همگی به معنای افزایش سهم برق در اقتصاد آینده هستند. در گزارش‌های اخیر آژانس بین‌المللی انرژی، پیش‌بینی شده است که تا سال ۲۰۳۵، سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان به‌طور محسوسی افزایش یابد. نکته مهم‌تر آن است که بخش بزرگی از این برق از منابع تجدیدپذیر تأمین خواهد شد؛ موضوعی که به‌تدریج بخشی از تقاضای سنتی گاز را کاهش می‌دهد.

در شرایطی که بازار‌های بزرگ جهان در حال کاهش وابستگی به گاز هستند، آیا راهبرد صادراتی و توسعه‌ای ما همچنان بر فرض تداوم رشد تقاضا استوار مانده؟ این موضوع در سال‌های آینده نه فقط برای شرکت ملی گاز ایران بلکه برای کل سیاست‌گذاری انرژی کشور اهمیتی تعیین‌کننده خواهد داشت زیرا در بازاری که مشتریان آن در حال تغییر رفتار هستند، صرف افزایش ظرفیت تولید دیگر تضمینی برای موفقیت نخواهد بود. در چنین بازاری، برنده کسی است که زودتر از دیگران، آینده تقاضا را بخواند.

شاید زمان آن رسیده باشد که شرکت ملی گاز در کنار مدیریت جریان گاز در خطوط لوله جریان تحولات بازار جهانی را نیز مدیریت کند. آینده صنعت گاز نه در اتاق کنترل ایستگاه‌های تقویت فشار بلکه در اتاق‌های آینده‌پژوهی، تحلیل بازار و تصمیم‌سازی راهبردی رقم خواهد خورد. کشوری که امروز برای «مشتری آینده» برنامه‌ریزی نکند، ممکن است فردا ناچار شود برای یافتن همان مشتری، با رقبایی رقابت کند که سال‌ها زودتر تغییر قواعد بازی را پذیرفته‌اند.البته لازم است در این باره تحقیقات بیشتری انجام شود تا راهکارهایی متناسب با بازارهای آینده و سهم ایران از این بازارها ارائه شود.

شاید بتوان با ارائه چند پیشنهاد ابتدایی باب گفتگو درباره این موضوع را باز کرد تا در صورتی که اراده‌ای برای آینده‌پژوهی مدیران گازی و سیاست‌گذاران کشوری باشد آماده تغییرات آینده هم بود.