نفت ایران؛ از انباشت روی آب تا زنگ خطر تغییر خریداران

پارسا ملکی، سرویس انرژی تابناک: این اقدام که نام کشتی‌هایی مانند «هوت» با پرچم پاناما و «اوشن کوی» با پرچم باربادوس را در فهرست سیاه قرار داد، دقیقاً در لحظه‌ای رخ داد که تازه‌ترین آمارهای صنعت نفت از کاهش غیرمنتظره صادرات ایران در بهمن ۱۴۰۴ حکایت دارد. روندی که نه تنها نشانه تأثیر تجمعی فشار حداکثری است، بلکه تغییر محاسبات پکن در معادله انرژی را نیز آشکار می‌سازد.

داده‌های چهار ماه اخیر از آبان تا بهمن ۱۴۰۴ روایتی پیچیده و دوگانه را بازگو می‌کنند. بر اساس آمار Trading Economics، تولید نفت خام ایران در آبان و آذر به ۳ میلیون بشکه در روز ، نشان‌دهنده ثبات نسبی در سطح تولید داخلی است. گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی نیز این ثبات را تأیید می‌کند و افت جزئی در دی را ناچیز می‌داند. اما تصویر واقعی نه در اعداد تولید، بلکه در پهنه اقیانوس‌ها نهفته است. میزان نفت و میعانات گازی ایرانی که روی نفت‌کش‌ها در حال حمل یا در ذخیره شناور نگهداری می‌شود، در هفته منتهی به ۲۱ دی ۱۴۰۴ به رکورد تاریخی ۱۶۶ میلیون بشکه رسید. Vortexa این رقم را حتی بالاتر، حدود ۱۷۰ میلیون بشکه تخمین زده است. این انباشت معادل تقریباً ۵۰ روز تولید کامل کشور، بالاترین سطح از آغاز ثبت داده‌ها در سال ۲۰۱۶ به شمار می‌رود.

صادرات اما مسیر متفاوتی پیموده است. طبق ردیابی Kpler که در اختیار ایران اینترنشنال قرار گرفته، پالایشگاه‌های چینی در بهمن ۱۴۰۴ به طور میانگین روزانه ۱.۱۳۸ میلیون بشکه نفت خام ایرانی تخلیه کرده‌اند که نسبت به دی کاهشی ۱۱۵ هزار بشکه‌ای را نشان می‌دهد.

 آمار Vortexa حتی شدیدتر است و از خرید روزانه ۱.۰۳ میلیون بشکه سخن می‌گوید؛ افتی ۲۲۰ هزار بشکه‌ای نسبت به ماه قبل. این در حالی است که ایران برای حفظ مشتریان تخفیف‌های سنگینی ارائه داده و قیمت نفت خود را گاهی ۱۱ تا ۱۲ دلار پایین‌تر از معیارهای مقایسه‌پذیر عرضه می‌کند.

تحلیلگران عامل اصلی این کاهش را در تغییر رفتار خریداران عمده، به ویژه چین جستجو می‌کنند. پالایشگاه‌های مستقل چینی به تدریج محموله‌های ایرانی را با نفت روسیه جایگزین کرده‌اند. داده‌های Vortexa نشان می‌دهد واردات نفت روسیه توسط چین در بهمن با افزایشی ۳۷۰ هزار بشکه‌ای به ۲.۰۷ میلیون بشکه در روز رسیده است. این جابه‌جایی حتی با وجود تخفیف‌های عمیق‌تر تهران رخ داده و با نگرانی از ریسک‌های ژئوپلیتیک در خلیج فارس توجیه می‌شود.

ناوگان سایه ایران در این میان به ظرفیت کامل رسیده است. بهره‌وری کشتی‌های مرتبط با تهران از ۴۳ درصد در ۱۴۰۱ به ۵۸ درصد در پاییز افزایش یافته و تقریباً هیچ ظرفیت آماده‌ای باقی نمانده. با این حال همین کشتی‌های کهنه و اغلب بدون بیمه معتبر، هزینه‌های سنگینی تحمیل می‌کنند. نگهداری ۱۷۰ میلیون بشکه روی آب با نرخ اجاره روزانه بالای ۱۰۰ هزار دلار برای هر نفت‌کش بزرگ، به تخمین تحلیلگران حدود یک‌پنجم درآمد نفتی ایران را می‌بلعد. فشار تحریم‌های تازه واشنگتن نیز این شبکه را تنگ‌تر کرده و عملیات ship-to-ship در آب‌های مالزی و سنگاپور را پرریسک‌تر ساخته است.

از منظر اقتصادی این وضعیت دو لبه است. برای تهران حفظ تولید و انباشت استراتژیک روی آب به معنای ادامه جریان نقدی حیاتی علی‌رغم همه موانع است، اما هزینه‌های لجستیکی و فروش با تخفیف، بودجه دولت را تحت فشار قرار می‌دهد. در سطح جهانی، این ذخیره شناور به مازاد عرضه دامن می‌زند و در عین حال پریمیوم ریسک ژئوپلیتیک برنت را بالای ۱۰ دلار نگه داشته است.

در نهایت، چهار ماه اخیر تصویر تاب‌آوری پیچیده‌ای از صنعت نفت جمهوری اسلامی ایران را ترسیم می‌کند. تولید پایدار، صادراتی که با وجود همه فشارها ادامه دارد، و انباشتی روی آب، آسیب‌پذیری را آشکار می‌سازد. آینده اما بیش از هر چیز به سرنوشت مذاکرات ژنو و تصمیم خریداران چینی گره خورده است. اگر تنش به درگیری بکشد، نه تنها این ذخیره عظیم در خطر قرار می‌گیرد بلکه بازار جهانی با شوک عرضه روبرو خواهد شد. در غیر این صورت، تهران شاید بتواند با کاهش تدریجی انباشت و احیای صادرات، نفس تازه‌ای بکشد. اما تا آن لحظه، نفت ایران همچنان روی امواج اقیانوس‌ها شناور است و منتظر طوفانی است که شاید در راه باشد.