همه چیز درباره ایدز از زبان مسئول ایدز کشور

مهرخانه به مناسبت اول دسامبر؛ روز جهانی مبارزه ایدز، گفتگویی ترتیب داده است با دکتر عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت، که شرح آن را در زیر می‌خوانید.

-    به عنوان سؤال اول، لطفاً کمی در خصوص تاریخچه ورود ایدز به کشورمان صحبت کنید و تغییر و تحولات آن را از موج اول تا سوم بیان کنید.

شیوع ایدز در کشور ما از سال‌های 65-64 آغاز شد؛ اولین‌بار کودکی که مبتلا به بیماری هموفیلی بود و در واقع از خون‌های وارداتی آلوده برایش استفاده شده بود، به بیماری HIV مبتلا شد. بعد از آن توجه مسئولین نسبت به این بیماری بیشتر شده و تقریباً از همان سال‌ها سیاست کنترل خون سالم در کشور پیاده گردید؛ به‌طوری‌که در حال حاضر تقریباً سال‌های سال است که هیچ مورد انتقال HIV از طریق خون یا فرآورده‌های خونی در کشورمان ضبط و یا گزارش نشده است.

این تاریخچه که به عنوان موج اول اپیدمی HIV در کشورمان مطرح می‌شود، تقریباً در اواسط دهه 70 کنترل شد؛ اما در همان سال‌ها مسئولین متوجه یک اپیدمی HIV در یکی از زندان‌های کشور که عمدتاً مبتلایان مصرف‌کنندگان تزریقی بودند، شدند. با این واقعه آغاز موج دوم HIV در کشورمان در اواسط دهه 70 ثبت شد و همان موقع تمامی مسئولین و در واقع سیاست‌گذارانِ همه سازمان‌ها و نهادها از جمله وزارت بهداشت، ستاد مبارزه با موادمخدر، سازمان بهزیستی سازمان زندان‌ها، وزارت کشور، قوه قضائیه و ... با یکدیگر همسو شدند و اقدامات تأمینی را انجام دادند و برنامه جامعی را در زمینه کاهش آسیب، هم در جامعه و هم در زندان‌ها پیاده کردند که بیشتر شامل ارائه بسته‌های کاهش آسیب و ارائه درمان‌های نگه‌دارنده با متادون بود.

خب این برنامه خیلی خوب در کشور اجرا شد و تعامل نزدیکی بین همه سازمان‌ها به وجود آورد و تقریباً می‌توان گفت یک تعهد سیاسی برای دولت بود که نتیجه آن این شد که تقریباً در اوخر دهه 80 آمارهای موجود نشان از کم شدن سرعت شیوع HIV در بین مصرف‌کنندگان موادمخدر و زندانیان می‌داد و این برنامه کاهش آسیب، به عنوان یک الگو و تجربه موفق از طرف سازمان جهانی بهداشت به دیگر کشورها معرفی شد.

بعد از آن پیش‌بینی می‌شد که وقتی اپیدمی HIV در یک گروه متمرکز تحت کنترل درآید، خودش را در گروه‌های دیگر نفوذ دهد؛ دلیلش هم این بود این افرادی که مصرف‌کننده موادمخدر بودند بیشتر در معرض آسیب‌های اجتماعی دیگر قرار می‌گرفتند و به رفتارهای پر خطر جنسی دست می‌زدند و از طرف دیگر همسرانی داشتند و به هر حال ناخواسته همسرانشان را مبتلا می‌کردند.

همچنین الگوی اعتیاد در کشور ما عوض شده و مواد محرک و روان‌گردان که عمدتاً به عنوان شیشه معروف هستند در دسترس قرار گرفتند و متأسفانه به بهانه‌های مختلف جای خود را در میان زنان نیز باز کرده‌اند. در واقع سودجویان موادمخدر با باورهای غلطی که رواج دادند، مثل اینکه مصرف این مواد اعتیادآور نیست و باعث افزایش انگیزه، افزایش اعتماد به نفس، شادابی و سرخوشی و افزایش میل جنسی می‌شود، این مواد را ترویج داده و از طرفی هم باعث شد که شیوع مصرف مواد در بین زنان و مخصوصاً در بین جوان‌ها بیشتر شود و همین امر سبب شد که ما در حال حاضر نگران وقوع موج سوم اپیدمی HIV باشیم و آمارها نشان‌دهنده تغییراتی در الگوی انتقال و همین‌طور الگوی جنسیت در مبتلایان جدید است.

-    چه تعداد از مبتلایان به این بیماری را زنان تشکیل می‌دهند و بیشتر از چه طریقی به این بیماری مبتلا شده‌اند؟

براساس آخرین آمار تا مهرماه سال جاری از 27 هزار فرد مبتلا 89 درصد مردان و 11  درصد زنان هستند. البته این آمار، آمار تجمعی از سال 65 تا مهرماه 92 است، ولی در سال 91، 32.2 درصد مبتلایان، ازطریق رابطه جنسی دچار این بیماری شده‌اند که در این میان 67.5 درصد زنان و 23.5 درصد مردان بوده‌اند و این آمار نشان می‌دهد که زنان اغلب از طریق رابطه‌جنسی محافظت‌‌نشده به این بیماری مبتلا می‌شوند.

-    زنان مبتلا به ایدز به چه خدمات مضاعفی نیاز دارند؛ یعنی وزارت بهداشت چه خدماتی را به زنان مبتلا به ایدز ارائه می‌دهد که به مردان نمی‌دهد؟

خوشبختانه در کشور ما برخلاف بعضی از کشورهای منطقه مدیترانه شرقی، هیچ تفاوتی بین ارائه خدمات به زنان یا مردان که در معرض خطر ابتلا به اچ آی وی هستند یا زنان و مردان مبتلا وجود ندارد؛ همه یکسان هستند. از هر قومیت و ملیتی و از هر نژاد و جنسی در کشورمان می‌توانند از کلیه خدماتی که برای پیشگیری از اچ آی وی، کاهش آسیب اعتیاد و همین‌طور برنامه‌های مراقبت و درمان اچ آی وی ارائه می‌شود، به‌طور یکسان و کاملاً محرمانه و رایگان برخوردار شوند.

وزارت بهداشت توانسته است در تمامی استان‌های کشور حداقل یک مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری راه‌اندازی کند. این مرکز مشاوره می‌تواند از طریق تلفنی یا مراجعه حضوری اطلاعات بیشتر را به افراد ارائه کرده و در صورتی‌که فرد فکر می‌کند نیاز به اطلاعات تخصصی‌تر دارد، همکاران ما می‌توانند مشاوره‌های دقیق‌تری به او ارائه دهند.

همکاران ما در این مراکز مشاوره در خصوص HIV آموزش دیده‌اند و در صورتی‌ که فرد، مبتلا به این ویروس باشد؛ اگر به موقع مراجعه کند به طور صحیح درمان خواهد شد؛ به‌شرطی که پایبندی به درمان نیز داشته باشد. خوشبختانه در حال حاضر برنامه‌های مربوط به درمان و مراقبت‌های بعد از درمان به صورت رایگان ارائه می‌شود و کیفیت این خدمات طوری است که اگر افراد به‌موقع و زود مراجعه‌کرده و تحت درمان قرار گیرند، طول عمری برابر بقیه افراد جامعه خواهند داشت.

در نتیجه توصیه ما این است که هر کسی مراقب خودش باشد، ولی اگر به هر دلیل فکر می‌کند که در معرض ویروس و خطر آن قرار گرفته است، به این مراکز مشاوره مراجعه کرده و از خدمات محرمانه ما استفاده کند. مراکزی تحت عنوان مراکز مشاوره ویژه زنان آسیب‌پذیر هم در برخی از نقاط کشور راه‌اندازی شده است که ارائه خدمات پیشگیری از بیماری‌های آمیزشی و همین‌طور مشاوره‌ها و آزمایش اچ آی وی را به صورت رایگان به این زنان عرضه می‌کند.

-    آقای دکتر آماری از کودکان مبتلا به ایدز در کشور ما وجود دارد؟

اگر منظور شما آمار گروه سنی کودکان است، تقریباً می‌توان گفت که حدود سه درصد از مبتلایان ما کودکان هستند و این عدد حاکی از آن است که این کودکان، بیماری را از مادرانشان دریافت کرده‌اند.

-    وزارت بهداشت به مادران مبتلا در هنگام بارداری و زایمان چه خدماتی ارائه می‌کند؟

این مسئله بسیار مهم است، یک مادر باردار این توانایی را دارد که این بیماری را در سه مرحله به نوزاد خود منتقل کند؛ دوران بارداری، دوران زایمان و دوران شیردهی. به همین دلیل ما به همه زنانی که در سنین و شرایط باروری هستند، آگاهی‌رسانی کرده و تمام اطلاعات مربوط به اچ آی وی را در اختیارشان قرار می‌دهیم. در صورتی که زنان فکر می‌کنند خودشان یا همسرشان رفتارهای پرخطر داشته‌اند، قبل از اقدام به بارداری به مراکز مشاوره ما مراجعه کرده و تحت مشاوره اقدام به بارداری کنند. همین‌طور در صورتی که باردار هستند و فکر می‌کنند به هر دلیل خودشان یا همسرشان در معرض رفتارهای پر خطر بوده‌اند، هم هر چه سریع‌تر به مراکز مشاوره ما مراجعه کنند.

در حال حاضر وزارت بهداشت بسته خدماتی‌‌ای را ارائه می‌کند که به عنوان پیشگیری از انتقال در طول دوران بارداری، به مادر باردار ارائه می‌شود. تدابیری را هم برای مرحله زایمان و هم برای مرحله بعد از زایمان در نظر گرفته‌ایم. به عنوان مثال توصیه شده است که مادر باردار در طول بارداری از داروهای پیشگیری استفاده کند. در دوره زایمان توصیه شده است که مادر تحت نظارت مراکز مشاوره بیماری‌های رفتاری قرار بگیرد، توصیه زایمان به روش سزارین به این مادران شده و بعد از زایمان باید از داروهای پیشگیری استفاده کرده و از شیر مصنوعی یا شیر خشک به جای شیر مادر (جایگزین شیر مادر) استفاده کند و البته شیر خشک به صورت رایگان در اختیار آنها و نوزادانشان به هر میزانی که نیاز باشد، قرار می‌گیرد.

به اعتقاد من اگر این تدابیر در هر سه مرحله‌ای که عرض کردم، صورت گیرد و فرد از این خدمات بهره‌مند شود، امکان این که نوزاد سالمی از مادر مبتلا به ایدز متولد شود، در کشور ما خیلی زیاد است.

-    آقای دکتر ظاهراً شیوع ایدز در ترنس‌سکشوال‌ها در حال افزایش است و مرکز تحقیقات ایدز اقداماتی را در این خصوص انجام می‌دهد. برنامه وزارت بهداشت در این خصوص چیست؟

ترنس‌ها افرادی هستند که در واقع بافت فیزیولوژی‌ و دستگاه تناسلی‌شان با سیستم روانی آنها از لحاظ جنسی متفاوت است. فرد هویت جنسی‌ای که دارد با فیزیولوژی جنسی‌اش متفاوت است و طبیعی است که این افراد به دلیل بیماری‌شان در معرض رفتارهای پرخطر قرار بگیرند. با توجه به این که دسترسی به این گروه‌ها خیلی ساده نیست، ولی ما برنامه‌هایی را داریم که قابل ارائه به این گروه‌ها باشد و وزارت بهداشت هم در قالب این بیماری برنامه‌هایی را برای کمک به این افراد در جهت تغییر هویت جنسی و همین‌طور بحث عمل جراحی برای اینکه زودتر این تضاد بین هویت جنسی و فیزیولوژی جنسی حل بشود، دارد‌.

برنامه‌های ما برای این گروه بیشتر آموزش و اطلاع‌رسانی است تا یاد بگیرند که چطور خودشان را از ابتلا به اچ آی وی محافظت کنند.

-    در رابطه با همجنسگرایان چطور؟

ما اطلاعات زیادی از این گروه در کشورمان نداریم.

-    در حال حاضر روابط خارج از چارچوب ازدواج در کشور ما رو به افزایش است و گروه سنی جوانان بیشتر از سایرین در معرض خطر رفتارهای پرخطر جنسی دارند و ممکن است از مواد محرک صنعتی استفاده هم کنند. پیش‌بینی شما از ادامه این روند انتقال چیست و چه توصیه‌هایی برای خانواده‌ها در این زمینه دارید؟ چه اقدامات دیگری برای کاهش این آسیب باید انجام داد؟

ببنید در حال حاضر ما چند دسته گروه هدف داریم؛ یک دسته گروه‌های هدف که گروه پرخطر هستند که به آنها از طریق برنامه‌های کاهش آسیب دسترسی پیدا کردیم و سعی می‌کنیم از این طریق اطلاع‌رسانی نماییم. به هر حال نکته مهم این است که مصرف این مواد محرک و روان‌گردان صنعتی متأسفانه خیلی راحت و در دسترس است و قیمت آن هم نسبت به سایر موادمخدر پایین تر.

متأسفانه بر خلاف یک باور غلط که می‌گویند این مواد به راحتی قابل ترک است، شدیداً احساس وابستگی می‌آورد و حتی بعد از یک بار مصرف فرد به مصرف این مواد وابسته می‌شود و عوارض بسیار زیادی از نظر سیستم اعصاب و روان در فرد مصرف‌کننده می‌گذارد.

ولی نکته مهم برای انتقال اچ آی وی این است که فرد مصرف‌کننده خیلی در معرض رفتارهای جنسی پرخطر قرار می‌گیرد، به طوری‌که بعضاً گزارش شده افراد مصرف‌کننده مبادرت به بی‌بند و باری‌های جنسی و رفتارهای جنسی‌ای که معمولاً با عرف هر جامعه‌ای مطابقت ندارد، کرده‌اند و به راحتی در معرض ابتلا به اچ آی وی قرار می‌گیرند.

با این وجود طبیعی است که مهم‌ترین راهبرد این است که مصرف این مواد و ابتلا به اچ آی وی از این طریق را به وسیله آموزش و اطلاع‌رسانی گوش‌زد کنیم. یعنی از طریق آموزش دادن و اطلاع‌رسانی و بالا بردن آگاهی مردم، خانواده‌ها و جوان‌ها می‌شود تقاضا را کم کرده و در نتیجه مصرف این مواد هم از این طریق تحت کنترل در می‌آید.

البته برای اطلاع‌رسانی، گروه‌های هسته‌ای هم باید وجود داشته باشد؛ یعنی یک کانال ایجاد شود که ما بتوانیم از این کانال ارتباطی آگاهی افراد گروه را بالا ببریم. یک سری از این گروه‌های هدف، گروه‌هایی هستند که به مراکز و سیستم‌هایی که وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی راه‌اندازی کرده‌اند، در سراسر کشور مراجعه می‌کنند و از آنها خدمات می‌گیرند. از آن طریق ما برنامه‌هایی را برای اطلاع‌رسانی به این گروه‌های هدف که گروه‌های خاصی هم هستند، ارائه می‌کنیم. برای زندانیان، برای خانواده‌های زندانیان، برای مصرف‌کنندگان موادمخدر، برای همسران آنها و برای زنان آسیب‌پذیر برنامه‌هایی را داریم، ولی کانال ارتباطی با جوانان، نوجوانان و خانواده‌های آنها رسانه است.

رسانه هم باید پوشش جامع، گسترده، همه‌جانبه و مستمر داشته باشد؛ یعنی باید همه رسانه‌ها به طور مرتب سلیقه‌های مختلف را پوشش دهند. بخشی از جوان‌ها علاقمندند به شبکه‌های اجتماعی، بعضی از جوان‌ها علاقمندند به تلویزیون، بعضی‌ها رادیو‌، بعضی از خانواده‌ها مجلات خاص را مطالعه می‌کنند و سایت‌های خبری را دنبال می‌نمایند؛ یعنی همه محور‌های رسانه باید یک برنامه مستمر داشته باشند که عوارض و مخاطراتی را که درباره موادمخدر و خطر ابتلا به HIV عرض کردم، به طرق مختلف ارائه کنند.

دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالی هم برای آموزش‌دهی به دانشجویان باید دست به کار شود و یک مقدار به این موضوع توجه کند. باید برای سرباز‌ها برنامه‌های خاص داشته باشیم؛ یعنی گروه‌هایی که به هر ترتیب دسترسی به جوان‌ها دارند باید با هم همسو شوند و خیلی ساده و شفاف به جوان بگویند که این موضوع تهدیدکننده سلامتی تو است. رفتارهای پرخطر را باید دائم گوش‌زد کرد که برازنده جوان ایرانی نیست. جوان ایرانی باید سالم باشد و باید بلد باشد که رفتار خوب و بد و پرخطر و بی‌خطر را تشخیص دهد.

جوان باید آن‌قدر قوی و توانمند باشد که بتواند با پیشنهاداتی که او را به رفتارهای پرخطر تشویق می‌کند، مقاومت کرده و بتواند در انتخاب دوست و محیطی که قرار می‌گیرد دقت نماید. از طرف دیگر خانواده‌ها باید شرایطی که جوان‌ها دچار بحران‌هایی خاص می‌شوند را درک کنند؛ در بحران‌های عاطفی، تحصیلی‌، شکست‌های اقتصادی و... در کنار فرزندان‌شان باشند. این طبیعت هر جامعه‌ای است که جوانان برای این که به سردرگمی‌هایش پاسخ بدهد، معمولاً مبادرت به رفتارهای پر خطر چه از نوع مصرف موادمخدر، محرک و برقراری روابط جنسی پرخطر می‌کنند تا خلأهای درونیشان پر شود. در نتیجه باید به خانواده‌ها اطلاع‌رسانی شود که HIV ویروسی نیست که به سراغ یک فرد برود، بلکه یک فرد با رفتارش این ویروس را انتخاب می‌کند.

ببنید بحث اعتیاد در هر جامعه‌ای وجود دارد، بحث مواد مخدر و بعضی روان‌گردان‌ها در همه جوامع است، جوان باید یاد بگیرد که با خویشتن‌داری و پرهیز از رفتار جنسی محافظت‌نشده و با پرهیز از مصرف موادمخدر و محرک، حتی به صورت تفننی، خود را از ابتلا به این بیماری مصون کند و مطمئن باشد که با رعایت این اصول به هیچ عنوان به این بیماری مبتلا نمی‌شود، مضاف بر این‌که به ارزش‌های جامعه ایرانی خود نیز احترام گذاشته است.

-    ارزیابی شما که مدت های زیادی است در خصوص این بیماری عفونی کار می کنید، از برنامه پیشگیری از ایدز چیست؟

وزارت بهداشت به عنوان دبیرخانه برنامه کشوری کنترل HIV وظایفی برایش تعریف شده است تا بتواند نقش هماهنگی را بین ارگان‌ها و سازمان‌های مختلف ایفا کند، خوشبختانه آمار و ارقام نشان می دهد که تقریباً اقدامات انجام‌شده در دهه گذشته توانسته سرعت شیوع ایدز در موج دوم را تا حد قابل توجهی کمتر کند و این امر خیلی مهم است؛ چراکه ما توانستیم سرعت شتابان HIV در موج دوم را کم کنیم.

در حال حاضر نتایج اطلاعات پیمایشی از برنامه کنترل ایدز و براوردهایی که برای حرکت به اپیدمی HIV در سال های بعد داریم، دو موضوع جدی را به ما هشدار می دهد: اول اینکه باید مراقب باشیم موج دوم برنگردد؛ در نتیجه برنامه‌های همه سازمان‌ها این است که برنامه‌های کاهش آسیب را همچنان با کیفیت گذشته حفظ کنند و درمان با متادون را به خوبی انجام دهند. به دلیل اینکه پیش‌بینی می‌شود که اگر یک مقدار برنامه‌هایمان کمرنگ گردد، شاید با بازگشت موج دوم مواجه شویم. از طرف دیگر وقوع موج سوم که شیوع ایدز از طریق روابط جنسی پر خطر است هم یک نگرانی دیگر است که سازمان‌ها باید همچون دهه گذشته همسو با یکدیگر و در کنار هم و پیرو یک سیاست واحد حرکت کنند و اگر اینگونه باشند قطعاً می‌توانند جلوی موج سوم را هم بگیرند؛ منتها موج سوم بار آموزش عمومی جامعه را بیشتر می‌کند چون در رفتارهای پنهان افراد اتفاق افتاده و جمعیت گسترده‌تری را شامل می‌شود و سازمان‌ها نمی‌توانند دسترسی مستقیمی به این جمعیت داشته باشند؛ درنتیجه در این مداخلات باید نقش رسانه‌ها پررنگ‌تر شده و پیش‌بینی من این است که وزارت بهداشت و سایر سازمان‌های متولی می‌توانند با موج سوم هم مبارزه کنند.