فرصت سازندگی

پس از بیش از یک دهه بحران هسته‌ای یک روزنه‌ امید در موضوع هسته‌ای ایران ایجاد شد و یک توافق هسته‌ای اولیه حاصل گردید. هنگامی که متن این توافق‌نامه اولیه هسته‌ای مورد مطالعه قرگیرد در نگاه اول به لحاظ اقتصادی برد چندانی نصیب ایران نشده است اما هنگامی که با نگاهی دقیق‌تر مورد مطالعه قرار گیرد چند برد جدی ایران در آن مشاهده می شود، اولین برد مشهود آن، پذیرش انجام غنی سازی ایران توسط 1+5 بر خلاف قطعنامه شورای امنیت می باشد، دومین برد مهم آن نشان دادن این موضوع که ایران و برنامه هسته‌ای آن یک تهدید نیست، سومین مورد اینکه ایران نشان می‌دهد که قصد تولید بمب اتم ندارد و چهارمین برد مهم افزایش وجهه بین‌المللی و نشان دادن اینکه ایران کشوری تعامل کننده با جهان می‌باشد و قصد انزوا و درگیری را ندارد.
در این مرحله می‌توان گفت این بردها بسیار مهمند و حتی شاید مورد چهارم از همه موارد قبلی بسیار مهم‌تر باشد. در این برهه تاریخی و با این رخداد سه فرصت سازنده برای ایران ایجاد شده است که حتی در این دوره شش ماهه که یک دوره موقت می‌باشد می‌تواند تأثیرات چشمگیری برای کشور به همراه داشته باشد. این فرصت‌ها در سه دسته قرار می‌گیرند، 1) فرصت سیاست خارجی، 2) فرصت سیاست داخلی، 3) فرصت اقتصادی.

فرصت سیاست خارجی یکی از اولین فرصت‌های ایجادشده توسط این رویداد می‌باشد. مهم‌ترین برد مستتر در این توافقنامه این است که ایران را به عنوان کشوری تعامل کننده با جهان معرفی می نماید و از همین رو فرصتی بسیار مغتنم برای دستگاه دیپلماسی کشور ایجاد خواهد شد تا در این مدت شش ماهه شروع به رایزنی و گسترش روابط با کشور های جهان و حتی کشورهای اروپایی و آمریکایی نماید زیرا بسیاری از این کشورها در حال حاضر دارای مشکلات جدی اقتصادی می‌باشند و با توجه به این معضل تمایل دارند در صورت ایجاد یک توافق هسته‌ای نهایی جزو اولین کشورها (وبرنده این مسابقه) باشند که تعاملات خود را با ایران گسترش می دهند. مسابقه احتمالی برقراری ارتباط با ایران که بسیاری از شرکت کنندگان آن در طی این مدت مواضع سختی نسبت به ایران اتخاذ نموده بودند (و حتی ممکن است اعضاء 1+5 را نیز شامل شود) برای ایران فرصت بسیار خوبی ایجاد می‌نماید تا بتواند از آن سود سرشاری بدست آورد حتی احتمالا بسیاری از کشورها بر اساس شرایط اقتصادی کنونی و منافع خود تمایل دارند تا قبل از پایان دوره موقت، تعاملات اولیه و تا حدودی مخفی خود را آغاز نمایند و این نیز برگ های برنده ایران را افزایش می‌دهد. بخشی هایی از اقتصاد تعدادی از این کشورها (برای نمونه یونان و اسپانیا) به ایران وابسته است و این موضوع انگیزه آن‌ها را برای شرکت هرچه تمامتر در این مسابقه مخفی دو چندان می نماید. فرصت دیگر دستگاه دیپلماسی تهدید زدایی و رفع نگرانی می‌باشد زیرا تعدادی از کشورهای جهان به صورت معمول دارای روابط مناسبی با ایران می‌باشند اما به واسطه دو تهدید طی سالیان گذشته روابط خود با ایران را کاهش داده اند اول نگرانی از عواقب مجازات های آمریکا در صورت برقراری ارتباط با ایران و دوم نگرانی از نتایج بحران هسته‌ای ایران مانند بروز جنگ. در حال حاضر با توجه به کاهش شدید این نگرانی ها، این کشورها که معمولا پیشینه روابط خوب با ایران را دارند انگیزه پیدا خواهند نمود مجدد روابط خود را با ایران گسترش دهند. در این فرصت دستگاه دیپلماسی باید با رفتار منطقی و غیر احساسی شروع به برقرار ارتباط با کشورها نماید تا بتواند از فرصتهای ایجادشده کمال استفاده را ببرد.

فرصت مهم دیگر این توافقنامه فرصت سیاست داخلی با جلب اعتماد مردم و نظام به یکدیگر می‌باشد. فاصله میان مردم و نظام‌های حکومتی در جهان امری طبیعی می‌باشد و در تمامی کشورهای جهان وجود دارد اما میزان این فاصله اهمیت فراوانی دارد. پس از روی کار آمدن دولت جدید فرصت اولیه افزایش اعتماد میان مردم و نظام ایجاد شد و فاصله بسیار زیاد ایجادشده طی چند سال اخیر تا حدودی کاهش یافت. برد مهم دیگر توافق اولیه هسته‌ای افزایش امید مردم به نظام و کاهش بیشتر این فاصله می‌باشد. در این فرصت مغتنم نظام می‌تواند با افزایش آزادی‌های سیاسی و اجتماعی از این امید ایجادشده به نظام حداکثر استفاده را برده و فاصله ایجادشده را به حداقل ممکن کاهش دهد. در این راه می‌توان از مواردی مانند بخشش و آزادی زندانیان سیاسی، افزایش تحمل‌پذیری نگاه منتقد و مخالف، آزادی بیان و چرخش اطلاعات، آزادی بیشتر مطبوعات و اینترنت نام برد و حتی می‌توان آزادی‌های اجتماعی را به عنوان ابزار کاهش فاصله میان مردم و نظام به کار گرفت. این اصل پا بر جا خواهد ماند که هنگامی که فاصله مردم و نظام کاهش یابد قدرت و صدای مخالف و دشمن به شدت کاهش می‌یابد و ثبات و پایداری به شدت افزایش خواهد یافت. شاید نام دولت جدید که تدبیر و امید است در این راه بسیار کمک نماید زیرا افزایش امید به واسطه تدبیر موجب کاهش فاصله‌ها خواهد بود.

فرصت مهم دیگر فرصت سازندگی اقتصادی می‌باشد. پس از این توافقنامه اولیه میزان امیدواری به بهبود شرایط اقتصادی به شدت افزایش خواهد یافت. این امیدواری فزاینده دارای مزایا و مخاطراتی خواهد بود. یکی از مهم‌ترین مخاطرات آن افزایش توقع مردم برای بهبود شرایط در کوتاه مدت و احتمال سرخوردگی آنان و خطر مهم بعدی احتمال ایجاد رکود شدید در بازارهایی مانند بازار مسکن که مردم امید کاهش قیمت در آن را دارند. دولت در این فرصت ایجادشده در ابتدا باید با روش‌های کارآمد اقدام به مدیریت مخاطرات امید به بهبود وضعیت معیشتی و اقتصادی نماید و در اقدام موازی دیگر از مزایای این امید به بهبود اقتصادی بهره ببرد. برای نمونه می‌توان با مدیریت رکود تا حد منطقی اقدام به کاهش قیمت‌ها و افزایش قدرت خرید نموده و با یک برنامه‌ریزی منطقی، عملی و کارا پس از کاهش قیمت به حد منطقی با استفاده از ابزارهای اطلاع‌رسانی و مدیریتی اقدام به ایجاد هیجان محدود در بازار نمود.

فرصت اقتصادی ایجادشده به واسطه افزایش امید به بهبود اقتصادی بیشتر در جنبه کارآفرینی و افزایش تحرکت اقتصادی و انگیزه فعالیت اقتصادی قابل بهره‌برداری می‌باشد. امید به بهبود اقتصادی آغازگر یک مسابقه مخفی میان مدیران و کارآفرینان خواهد شد و آن‌ها تلاش خواهد نمود در شروع بهبود اقتصادی در صف اول برندگان این بهبود باشند. این انگیزه موجب خواهد شد تا بسیاری از مدیران و کارآفرینان شروع به توسعه و افزایش فعالیت خود نمایند و آن‌ها انگیزه خواهند یافت برای توسعه تجاری خود ریسکهای بالاتری را بپذیرند. این توسعه فعالیت اقتصادی در دو جنبه مفید خواهد بود ابتدا ایجاد اشتغال و سپس افزایش گردش اقتصادی.

تا قبل از این نگرانی های شدید مدیران از آینده نا معلوم و نگران کننده آن‌ها را کاملا در وضع احتیاط قرار داده بود که نتیجه این امر تصمیمات انقباضی و کاهش سطح فعالیت اقتصادی شده بود که به نوبه خود موجب افزایش رکود و کاهش میزان اشتغال گردیده بود همچنین کارآفرینان نیز با توجه به این احتمال خطر بالا تلاش چندانی برای ایجاد تجارت های جدید مخصوصا تجارت های تولیدی نمی کردند زیرا نگرانی های فراوانی از آینده مبهم وجود داشت و آن‌ها را از انجام ریسک‌های بزرگ وا می‌داشت. افزایش فعالیت تولیدکنندگان و خدمات دهندگان و یا گسترش ایجاد کسب و کارهای جدید که به واسطه این امید و انگیزه ایجادشده است علاوه بر ایجاد اشتغال و افزایش چرخش اقتصادی موجب کاهش فعالیت‌های سفته‌بازی و دلالی خواهد شد و این مجموعه می‌تواند به بهبود وضع اقتصادی کمک شایانی نماید. بسیار محتمل می‌باشد که این انگیزه فعالیت اقتصادی حتی تا کارآفرینان خرد و پیشه‌ها و اصناف نیز تسری پیدا نماید. در این میان دولت می‌تواند از این فرصت ایجادشده حداکثر استفاده را ببرد به این نحو که با حمایت از کسب و کارها و بخش خصوصی به این انگیزه ایجادشده کمک نماید. کمک‌های دولت می‌تواند شامل کاهش موانع فعالیت و ایجاد کسب کار ، ثبات نرخ ارز ، تسهیل در روند مجوزها و موافقت‌ها ، ارائه امکانات زیرساختی و ارائه انواع وام و تسهیلات مالی سازنده باشد. یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت در این فرصت باید ثبات تصمیم‌گیری و عملکرد و عدم اتخاذ تصمیمات آنی و احساسی باشد تا این روند موجب افزایش بیشتر ثبات و کاهش ریسک فعالیتهای اقتصادی گردد و یکی دیگر از اقدامات مهم دولت در این برهه باید توجه به توصیه‌های کارشناسان اقتصادی باشد.
یکی از مهم‌ترین فرصت اقتصادی ایجادشده در این توافق عدم کاهش جدی تحریم انرژی و کاهش محدود تحریم پتروشیمی می‌باشد. بسیاری از کارشناسان در نگاه اول عدم کاهش تحریم‌های نفتی را ضرر و خسارت برای ایران می‌دانند اما نباید فراموش کرد که کاهش فروش نفت ضرر اقتصادی نبوده بلکه عدم النفع می‌باشد زیرا نفت یک محصول تولیدی نبوده و منبع طبیعی پایان‌پذیر می‌باشد. دولت می‌تواند در این مدت برای کاهش این عدم النفع میزان برداشت خود در منابع انرژی مشترک با کشورهای همسایه را تا حد امکانات فنی افزایش داده و برداشت از منابع غیر مشترک را تا حد ممکن کاهش دهد. عدم کاهش تحریم انرژی در دوره موقت یک منفعت بسیار مهم اقتصادی نیز ایجاد می‌نماید که می‌تواند یکی از مهم‌ترین بردهای این توافقنامه باشد زیرا با توجه به کاهش درآمدهای نفتی میزان دسترسی دولت به این منبع سرشار اما بسیار مضر دلارهای نفتی کاهش می‌یابد و این امر دولت را وادار خواهد نمود تا در این مدت اقدام به افزایش درآمد از منابع بسیار مفید دیگر مانند درآمدهای مالیاتی نماید. این رخ داد موجب کاهش جدی تورم ناشی از دلارهای نفتی و افزایش جدی تلاش دولت برای حمایت از بخش خصوصی خواهد شد تا بتواند با ایجاد درآمد بیشتر در بخش خصوصی میزان مالیات دریافتی خود را افزایش دهد  و نتیجه مهم دیگر این اتفاق تلاش دولت برای کوچک شدن، کاهش هزینه‌های جاری دولت ، اقدامات انقباضی و کاهش وابستگی بخش خصوصی به دولت خواهد بود و این امر نیز در درازمدت موجب بهبود اقتصادی خواهد شد.

در انتها می‌توان گفت که فرصت‌های ایجادشده برای دولت ، نظام و مردم بسیار مغتنم می‌باشد و با یک مدیریت کارا می‌توان از این فرصت بهترین بهره را جست.