جمهوری آذربایجان به لطف تنگه هرمز «هاب ترانزیتی» شد! / کریدور زنگزور رونق گرفت
به گزارش تابناک، بنیاد آمریکایی ساراتوگا در مقالهای به بررسی جایگاه کریدور میانی موسوم به کریدور زنگزور برای جمهوری آذربایجان پرداخته که در ادامه آمده است.
نویسنذه معتقد است به لطف بسته شدن تنگه هرمز، کریدور زنگزور اهمیت بسزایی برای چین و اروپا پیدا کرده است.
لازم به ذکر است انتشار مقالات خارجی به معنای تایید محتوای آن از سوی تابناک نیست.
جمهوری آذربایجان نقش خود را به عنوان یک قطب ترانزیتی استراتژیک - که سرزمین اصلی را به نخجوان متصل میکند - گسترش میدهد تا رشد کریدور میانی را هدایت کند و در عین حال خواستار سرمایهگذاری بیشتر اتحادیه اروپا در زیرساختهای منطقهای است.
حجم تجارت در امتداد کریدور میانی - مسیر ریلی و دریایی که چین را از طریق آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به اروپا متصل میکند - از سال ۲۰۲۲ تقریباً چهار برابر شده است.
زمان ترانزیت از ۵۳ روز به بین ۱۸ تا ۲۳ روز کاهش یافته است، چرا که حملکنندگان مجبور به تغییر مسیر محصولات خود به دور از روسیه تحریمشده و دریای سرخ پرآشوب شدهاند، جایی که از سال ۲۰۲۴ تا ۹۰ درصد کشتیرانی تغییر مسیر داده است.
پکن و بروکسل اکنون به طور آشکار برای کسب سهمی در این تغییر مسیر رقابت میکنند. چین به تنهایی در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۳ میلیارد دلار به سمت قزاقستانی این مسیر متعهد شده است، در حالی که اتحادیه اروپا با بسته جهانی Gateway به مبلغ ۱۲ میلیارد یورو (۱۳.۹۴ میلیارد دلار) و یک پلتفرم هماهنگی اختصاصی پاسخ داده است تا بودجه اروپایی را در این رقابت نگه دارد.
جمهوری آذربایجان در حال حاضر تقریباً تمام ترافیک این کریدور را از طریق گرجستان هدایت میکند. راهآهن باکو-تفلیس-قارص که پس از سالها ارتقاء، در ماه ژوئن به بهرهبرداری کامل رسید، تنها اتصال ریلی فعال کریدور به ترکیه و سواحل دریای سیاه باقی مانده است و به طور کامل از ارمنستان عبور میکند، در حالی که یک خط موازی از طریق خاک ارمنستان از سال ۱۹۹۳ غیرفعال بوده است.
یک مسیر دوم در جنوب در حال شکلگیری است که به عنوان یک گزینه جایگزین به جای جانشینی برای گذرگاه گرجستان عمل میکند: کریدور زنگزور.
این کریدور در چارچوب - مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی (TRIPP)، ابتکاری با میانجیگری ایالات متحده برای احیای پیوندهای حملونقل بین سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان به ترکیه از طریق ارمنستان و برونبوم نخجوان - طراحی شده است.
بازسازی مداوم راهآهن در نخجوان، عملاً TRIPP را به خاک جمهوری آذربایجان گسترش خواهد داد، چرا که ساخت کریدور از مرحله اعلامیه به سمت اجرای فیزیکی پروژه حرکت میکند.
پر کردن شکاف ریلی در زنگزور
آخرین و واضحترین گزارش پیشرفت در مورد این پروژه از سوی رئیسجمهوری آذربایجان الهام علیاف ارائه شد. او در تاریخ ۲۳ اوت در تاشکند، در سومین نشست شورای عالی بیندولتی جمهوری آذربایجان و ازبکستان، گزارشی شفاف از وضعیت کریدور زنگزور ارائه داد: در سمت سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان، راهآهن ۱۱۰ کیلومتری هورادیز-آغبند تقریباً سهچهارم آن تکمیل شده و قرار است سال آینده به طور کامل به پایان برسد.
در سراسر ارمنستان، تحت همان چارچوب TRIPP، تنها ۴۲ کیلومتر ریل مورد نیاز است که انتظار میرود ساختوساز تا اوایل سال آینده آغاز شود. در همین حال، در داخل برونبوم نخجوان جمهوری آذربایجان، بازسازی ۱۹۴ کیلومتر از خط اصلی - با احتساب خطوط فرعی ۲۶۴ کیلومتر - را پوشش میدهد، که بخشهای نزدیک به مرز در حال حاضر در دست ساخت هستند.
علیاف در تاشکند خاطرنشان کرد که باکو در حال تشکیل یک کنسرسیوم بینالمللی از شرکتها و کشورهایی است که مایل به سرمایهگذاری در بخش نخجوان در ازای دریافت حجم حملونقل تضمینی و بازدهی هستند.
وی همچنین اشاره کرد که کار در سمت ارمنستان نیز در حال پیشرفت است و شرکای آمریکایی به طور مرتب باکو را در جریان پیشرفت پروژه قرار میدهند.
پس از اتصال، پیشبینی میشود این سه بخش سالانه ۵.۵ میلیون مسافر و ۱۵ میلیون تن بار را جابجا کنند و مسیرهای حملونقل شرق-غرب و شمال-جنوب را به گونهای به هم متصل کنند که از زمان تعطیلی راهآهنهای قفقاز جنوبی در اوایل دهه ۱۹۹۰، از نظر فیزیکی امکانپذیر نبوده است.
کریدور زنگزور در داخل رقابتی بسیار بزرگتر برای ظرفیت آینده کریدور میانی قرار دارد و اختلالات در جاهای دیگر به اندازه تیمهای ساختوساز به ارتقای جایگاه آن کمک کرده است.
به عنوان مثال، فروپاشی تقریباً کامل ترافیک نفتکشها از طریق تنگه هرمز در ماه مارس گذشته، مسیری را که زمانی به عنوان یک گزینه جایگزین خاص دیده میشد، به چیزی تبدیل کرد که یک ارزیابی اخیر آن را «یک بیمهنامه حیاتی برای اقتصاد اروپا» توصیف کرد.
در این زمینه، رویکرد اخیر اتحادیه اروپا به باکو کمتر شبیه به اعطای لطف از سوی بروکسل و بیشتر شبیه به یک حرکت عمدی برای تضمین جای پایی در کریدوری است که توسط جمهوری آذربایجان و شرکایش تعریف شده است.
اوایل امسال، اتحادیه اروپا و بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) توافق کردند تا هزینه مطالعه امکانسنجی برای راهآهن نخجوان را تأمین کنند، گامی که پس از دیدار ژانویه گرت یان کوپمن از کمیسیون اروپا از باکو انجام شد و نشاندهنده هدف اعلامی خود کمیسیون برای کاهش زمان ترانزیت بین اروپا و آسیای مرکزی به حدود ۱۵ روز است - هدفی که دقیقاً به اتصالی بستگی دارد که باکو در حال ساخت آن است.
اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، همین منطق را در طول سفر ۱-۲ ژوئیه خود به باکو و ایروان به کار گرفت و بسته ۲۰۰ میلیون یورویی (۲۳۲ میلیون دلاری) Gateway جهانی را برای ایجاد ارتباط بیشتر در قفقاز جنوبی رونمایی کرد.
اگرچه این مبلغ در مقایسه با کل سرمایهای که کریدور نیاز دارد، ناچیز است، اما این تعهد، عزم بروکسل را برای نشستن بر سر میزی که خود نساخته است، نشان میدهد.
مشارکت آلمان نیز از همین الگو پیروی میکند و تنها چند هفته پس از بازدیدهای اتحادیه اروپا انجام شد.
الهام علیاف در تاریخ ۲۰-۲۱ ژوئیه به برلین سفر کرد که منجر به گامهای دوجانبه نهادینهشدهترین در روابط تا به امروز شد، از جمله اعلامیه مشترک در مورد دستور کار مشارکت استراتژیک و ایجاد شورای اقتصادی جدید آلمان و جمهوری آذربایجان.
علاوه بر این، صدراعظم فردریش مرتس، قفقاز جنوبی را به عنوان یک مرکز اتصال حیاتی فزاینده بین اروپا و آسیا توصیف کرد و کریدورهای نوظهور حملونقل و تجارت را به عنوان منبعی مشترک از پتانسیل اقتصادی ترسیم نمود.
این عبارات، برلین را کمتر به عنوان حامی اعطاکننده دسترسی باکو به بازارهای اروپا و بیشتر به عنوان شریکی برابر نشان میداد که به دنبال ادغام سرمایه، مهندسی و تخصص تولیدی آلمان در استراتژی کریدوری است که جمهوری آذربایجان قبلاً آن را به حرکت درآورده است.
این امر همچنین در زمان حساسی برای آلمان رخ میدهد، که اقتصاد صادراتمحور آن - که تقریباً ۴۱ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد - دقیقاً به نوع تنوعبخشی زنجیره تأمین نیاز دارد که کریدور میانی نوید آن را میدهد.
همین شکاف سرمایهای در رابطه انرژی جمهوری آذربایجان با اتحادیه اروپا نیز وجود دارد، جایی که نیاز به سرمایهگذاری به طور قابل توجهی فوریتر شده است.
بر اساس یک یادداشت تفاهم در سال ۲۰۲۲ با کمیسیون اروپا، جمهوری آذربایجان متعهد شد تا سال ۲۰۲۷ صادرات گاز خود به این بلوک را به ۲۰ میلیارد متر مکعب در سال دو برابر کند.
صادرات کل جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۵ به ۲۵.۲ میلیارد متر مکعب رسید که بیش از نیمی از آن به اتحادیه اروپا جریان یافت و گاز اکنون به شانزده کشور میرسد که نسبت به دوازده کشور در سال قبل افزایش داشته است.
با این حال، تحقق هدف ۲۰۲۷ به پروژههایی بستگی دارد که هنوز در مراحل ساخت و تأمین مالی هستند - مرحله دوم میدان شاه دنیز که توسط BP اداره میشود، توسعه کامل آبشوران، پروژههای گازی فاز دوم عمید و بابک که برای پایان دهه جاری هدفگذاری شدهاند، و افزایش ظرفیت خط لوله ترانس آدریاتیک فراتر از ۱۱.۲ میلیارد متر مکعب در سال فعلی.
علیاف از اروپا میخواهد که از حرف تا عمل پیش رود
علیاف در مورد محل محدودیت، به طور فزایندهای صریح شده است. او در مجمع جهانی اقتصاد در داووس در ماه ژانویه، به نمایندگان تجاری گفت که اروپا علاقه سرمایهگذاری چندانی به هیچ یک از بخشهای انرژی جمهوری آذربایجان نشان نمیدهد و خاطرنشان کرد که شرکای اصلی این کشور در سوختهای فسیلی و انرژیهای تجدیدپذیر به جای شرکتهای اروپایی، شرکتهای آمریکایی، بریتانیایی، خلیجفارسی و چینی هستند.
شش ماه بعد در برلین، او حتی دقیقتر بود: با توجه به اینکه خطوط لوله تاناپ و تاپ در حال حاضر با ظرفیت کامل کار میکنند، هرگونه افزایش تحویل گاز به آلمان و بقیه اروپا به اتصالدهندههای جدید - و تأمین مالی آنها که بانکهای اروپایی، به ویژه بانک سرمایهگذاری اروپا، تا حد زیادی تحت دستورات انتقال سبز خود از پروژههای نفت و گاز خارج شدهاند - بستگی دارد.
جمهوری آذربایجان داراییهای واقعی را به این گفتوگو میآورد. این تنها کشور پس از شوروی در قفقاز جنوبی است که هیچ حضور نظامی روسیه در خاک خود ندارد.
مسکو خروج کامل نیروهای حافظ صلح خود را از منطقه قرهباغ در ژوئن ۲۰۲۴، یعنی هفده ماه زودتر از ضربالاجل اصلی نوامبر ۲۰۲۵، تکمیل کرد.
گاز جمهوری آذربایجان برای اولین بار در ژانویه گذشته از طریق خط لوله ترانس آدریاتیک مستقیماً به آلمان و اتریش جریان یافت و اهمیت ترانزیتی آن با غیرقابل اعتماد شدن هر دو مسیر دریای سرخ و مسیر شمالی از طریق روسیه، تنها افزایش یافته است.
این کشور همچنین با گسترش فعالیتهای خود به آسیای مرکزی، شرطبندیهای خود را فراتر از اروپا گسترش میدهد.
شرکت نفت دولتی جمهوری آذربایجان (SOCAR) اخیراً یک قرارداد اکتشاف با شرکت دولتی انرژی ازبکستان و یک قرارداد همکاری فراساحلی با شرکت نیو مد انرژی اسرائیل در نزدیکی میدان لویاتان در مارس ۲۰۲۵ امضا کرده است.
چشمانداز کریدور زنگزور
در مجموع، این تحولات نشان میدهد که جمهوری آذربایجان به طور فزایندهای خود را نه صرفاً به عنوان یک کشور ترانزیتی یا تأمینکننده انرژی، بلکه به عنوان یک پلتفرم استراتژیک که اروپا را به فضای وسیعتر اوراسیا متصل میکند، قرار میدهد.
اگر اتحادیه اروپا خواهان تحقق پتانسیل کامل کریدور میانی و انرژی جمهوری آذربایجان است، پیام باکو روشن است: اکنون باید به رسمیتشناسی سیاسی با سرمایهگذاری ملموستر اروپا، تأمین مالی و مشارکت تجاری بلندمدت در منطقه پاسخ داده شود.
