متن يا حاشيه جنگ

بیست و نه سال از آغاز تهاجم نظامی عراق به ایران می‌گذرد، حمله‌ای که نه تنها رژیم بعث عراق، بلکه در پشت پرده تعداد زیادی از کشورهای عربی و غربی و آمریکا را بر سر سفره‌ عملی کردن منویاتشان در حذف نظام نوپای جمهوری اسلامی نشاند، میهمانان این سفره از جنگ با ایران سودی نبردند و تنها در جنایاتی که علیه ملت مظلوم ایران انجام شد، خود را با دیکتاتور بغداد سهیم کردند، اما امروز بیست سال پس از پایان این جنگ نابرابر و در شرایطی که دشمان با تقویت فضای سوظن ایجاد شده در بین گروه های سیاسی در همراهی با برخی کوتاه‌بینی‌های داخلی انتقام پایمردی مردان دوران دفاع مقدس را با حذف آنها از عرصه سیاسی می‌گیرند، لازم باشد یادآوری کنیم که در صفوف رزمندگان و بین فرماندهان مردمی دفاع مقدس از همه سلایق و گرایش‌های سیاسی حضور داشتند و غلبه فضای معنوی و فراتر بودن تکلیف دفاع مقدس بر رویکردهای جناحی از رموز انسجام و پیروزی نیروها در این دوران بود.

رضا طلایی نیک در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، ضمن تبین چرایی گفتن از آن دوران در شرایط امروز به انتقال یافته‌های خود و پیشنهاد چگونگی انتقال آن به نسل امروز پرداخته که به این شرح است:

*با توجه به گذشت بیش از بیست سال از پایان دوران دفاع مقدس به نظر جنابعالی آیا باید از این دوران سخن گفت؟علت آن را در چه می‌دانید؟

دفاع مقدس مکمل جریان انقلاب در تثبیت نظام و نهادینه کردن ارزش‌ها بود. به رغم وقوع جنگ تحمیلی و ورود ناخواسته ملت ایران به فضای دفاعی، برآیند دفاع مقدس دستاوردهای بنیادی و عظیمی داشت؛ دفاع مقدس علاوه بر اثر بخشی تاریخی و بنیادی در سال‌های 59 تا 67 در تعیین سرنوشت ملت و نظام، پس از این دوره 8 ساله نیز اثر بخشی وضعی داشته است به گونه‌ای که علاوه بر دستاوردهای نظامی، دفاع مقدس در زمان 8 ساله جنگ، اثر بخشی این دوران در 20 سال گذشته و سال‌های آینده نیز قابل ارزیابی است.

دفاع مقدس در ابعاد معنوی دفاعی، مدیریتی، سیاسی اجتماعی و حتی تکنولوژیکی و اقتصادی اثر وضعی در پس از دوران 8 ساله جنگ داشته است. بخش عظیمی از انرژی معنوی جامعه پس از دوران انقلاب به فضای 8 ساله دفاع مقدس باز می‌گردد. دفاع مقدس با خلق اسطوره‌ها و فرهنگ ایثار و شهادت؛ در تداوم، تقویت و توسعه معنویت پس از جنگ نقش اساسی را ایفا کرده و لذا صحبت کردن از دفاع مقدس در ابعاد گوناگون و به ویژه در عرصه‌های معنوی و سیاسی و حتی ابعاد دیگر به عنوان منبع اثربخشی سال‌های پس از جنگ و تجربیات به دست آمده منطقی و واقع بینانه است. دفاع مقدس در کسب تجربیات دفاعی و سیاسی کشور توام با پالایش رویکردهای فرهنگی – اجتماعی و بسترسازی ابداعات تکنولوژیکی تاثیرات عمیقی داشته است.

بدون پرداختن به دفاع مقدس نمی‌توان به ابعاد و اعماق رویکردهای معنوی سیاسی، اجتماعی و دستاوردهای دفاعی و بین‌المللی نایل شد و لذابه رغم سپری شدن بیش از دو دهه از دوران هشت ساله دفاع مقدس بخشی از جعبه سیاه جنگ و نیز آثار وضعی آن شفاف نشده است و به ویژه نسل جدید از تجربه تاریخی ملت ایران در دفاع مقدس آشنایی و درک عمیق و کامل را ندارد، البته تلاش‌های مفید فرهنگی، هنری و تبیین‌های سیاسی – دفاعی دوران دفاع مقدس موفقیت نسبی در بیست و یک سال گذشته داشته است، اما متناسب با حقایق و اثر بخشی واقعی دوران دفاع مقدس در عرصه‌های گوناگون دوره جنگ و پس از جنگ هنوز خلاء ها و نیازها احساس می شود.


* با توجه به عظمت دفاع مقدس از حیث دستاورده و ارزش‌هایی که در آن خلق شد آیا آن را می‌توان در چند نماد و سمبل خلاصه کر؟به کارگیر ی نمادها را در انتقال مفاهیم و ارزش‌های دوران دفاع مقدس تا چه حد مفید می‌دانید ؟

استفاده از نمادهای دوران دفاع مقدس و بی توجهی به ابعاد محتوایی و عمق ارزش‌های آن، مفید نخواهد بود؛ باید به موازات استفاده از نمادهای دوران دفاع مقدس در انطباق رویکردهای فکری و هنجاری متناسب با ارزش‌های دفاع مقدس اهتمام ورزید، نمادهای دفاع مقدس در انطباق با هویت و ماهیت ارزشی این دوران اثر بخشی مفید خواهد داشت. اکتفا کردن به نمادهای دوران دفاع مقدس و کم توجهی به محتوا و ابعاد عمیق آن ظلم به ارزش‌های دفاع مقدس خواهد بود، البته استفاده از نمادهای دفاع مقدس به شرط انطباق رویکردها و عملکردها یکی از راهکارهای انتقال فرهنگ و ارزش‌های این دوران است.

همچنین نمادها باید با محتوای ارزشی دفاع مقدس منطبق باشند، استفاده از شیوه‌ها و قالب‌های هنری بیش از گذشته برای صیانت و تداوم ارزش‌های فرهنگی دوران دفاع مقدس احساس می‌شود، زیرا با اتکای بر ساز و کارهای هنری و فرهنگی نمادهای دفاع مقدس قابلیت تبیین محتوایی پیدا می‌کند، نباید از نمادهای دوران دفاع مقدس برای مقاصد نامناسب سیاسی و با نگاه ابزاری استفاده کرد، نمادهای دوران دفاع مقدس متعلق به شهدا و رزمندگان فداکار و جامعه پیوند خورده با فرهنگ ایثار و شجاعت است و لذا در استفاده از نمادهای دوران دفاع مقدس چه توسط رزمندگان این دوران و چه سایر اقشار باید به انطباق رویکردها و عملکردها توجه شود.


* چه راهکاری را برای انتقال مفاهیم دوران مقدس به نسل پرسشگر امروز پیشنهاد می‌کنید؟

کم کردن حاشیه‌ها و پرداختن به متن اصلی رویدادهای دفاع مقدس راهبرد موفق در تعامل با نسل‌های بعدی است؛ نسل سوم و نسل‌های آینده بدون قرار گرفتن در فضای متناسب با رویدادهای واقعی دفاع مقدس، با ارزش‌ها و فرهنگ این دوران پیوند نخواهند خورد. پیوند فکری، معنوی و هنجاری نسل‌های بعد از دفاع مقدس با ارزش‌های این دوران مستلزم شناخت واقعی از متن اصلی جنگ است. برخی حاشیه پردازی ها و کم توجهی به متن اصلی رویدادها و بی اعتنایی به بازیگران اصلی دفاع مقدس از موانع تعامل نسل سوم و نسل‌های بعدی با ارزش‌های این دوره است. نسل جدید برای درک تقدس دفاع مقدس باید از واقعیت‌های ایثار و فداکاری و شجاعت رزمندگان با کمترین واسطه و شفاف‌تریتن روش و ابزار آشنا شود.

علاوه بر آثار هنری مانند فیلم و عکس و نیز استفاده از ادبیات دفاع مقدس باید تعامل مستقیم با رزمندگان و فرماندهان این دوره در درک نسل سوم از ارزش های واقعی دفاع مقس وجود داشته باشد.

ارزش‌های دفاع مقدس با واسطه‌های زیاد و نامناسب قابل انتقال به نسل های بعدی نیست، آثار ارزشمند هنری و فرهنگی مانند فیلم های سینمایی و تالیف کتاب و انتشار عکس های واقعی از دوره دفاع مقدس به ویژه مستند سازی به شرط عدم سانسور، آثار مفیدی در پیوند نسل‌های بعدی با ارزش‌های دفاع مقدس خواهد داشت.

با وجود برخی ایرادات شکلی و محتوایی اقدام اخیر سیما در تدوین و پخش مستند دفاع مقدس یکی از اقدامات موفق در کنار سایر تلا‌ش ها در عرصه فرهنگی و هنری بوده است؛ اما بخش‌های عمده‌ای از ارزش‌های دفاع مقدس مانند هنرهای فرماندهی و ابتکارات نظامی و نیز حقایق سیاسی و ابداعات تکنولوژیکی دفاع مقدس به مرور برای مردم و نسل‌های بعدی مکشوف خواهد شد، تجربیات دفاع مقدس در عرصه های فرماندهی نظامی و مدیریت سیاسی و بسیج اجتماعی برای غلبه بر دشمن از سرمایه‌های عظیم دفاعی و ملی محسوب می‌شود، که بهره‌گیری از سرمایه عظیم اجتماعی و ملی دفاع مقدس مستلزم برنامه‌ریزی‌های جامع و کم کردن حاشیه پردازی و پرداختن به متن اصلی رویدادهای جنگ خواهد بود، بخش قابل توجهی از پیشرفت‌های صنعنی و فن‌آوری ‌های برتر کشور در دو دهه بعد از جنگ به تلاش‌های پژوهشی و لجستیکی آغاز شده در دوران دفاع مقدس باز می‌گردد، همچنین بخش مهمی از کادر سازی نیروهای انقلاب برای مدیریت‌های موفق در سطوح گوناگون به عرصه دفاع مقدس باز می‌گردد. بسیاری از مدیران و کارگزاران کشور در دوره دفاع مقدس پایه‌های رشد و تجربه را طی کردند که البته کادر سازی مدیران و مسوولان کشور با توجه به دشواری‌ها و آزمون‌های سخت دوره جنگ علاوه بر ایران در بسیاری از کشورهای دیگر نیز تجربه شده است، لذا برای تعامل نسل جدید با ارزش‌های دفاع مقدس باید تا قبل از سپری شدن دوره های زمانی بیشتر از وجود جانبازان، آزادگان و رزمندگان این دوران از کارآمدترین الگوهای هنری و فرهنگی بیش از بهره برداری ‌های شعاری و صرفا سیاسی استفاده شود، ‌نباید ارزش‌های دفاع مقدس فقط در عرصه سیاسی خلاصه شود، زمینه‌های اثر پذیری در عرصه‌های مدیریتی، فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی از ارزش‌های دفاع مقدس کمتر از عرصه سیاسی نیست، استفاده نا مناسب از ارزش‌های دفاع مقدس با بهره برداری ابزاری برای منافع جناحی و سیاسی به اصل سرمایه معنوی و اجتماعی دفاع مقدس و فرآیند استفاده از آن از سوی نسل‌ها ی بعدی آسیب می‌زند.

*از ویژگی‌های فرماندهی حضرت امام (ره)نام ببرید.

امام (س) در جایگاه ولی فقیه و رهبری نظام و فرماندهی کل قوا مشارکت ملی در دفاع مقدس را فراتر از عرصه‌های تنگ جناحی راهبری کرد، در دوره دفاع مقدس امام راحل با درایت و جامعیت، رهبری و فرماندهی در بسیج اقشار گوناگون جامعه و هدایت استعدادها و ظرفیت‌ها برای پشتیبانی از دفاع مقدس را عهده دار بودند؛ در صفوف رزمندگان و بین فرماندهان مردمی دفاع مقدس از همه سلایق و گرایش‌های سیاسی حضور داشتند، غلبه فضای معنوی و فراتر بودن تکلیف دفاع مقدس بر رویکردهای جناحی از رمز انسجام و پیروزی ها در این دوران بود، فرماندهان عالی جنگ با احساس کمترین نشانه تاثیرپذیری از اختلافات از رقابت‌های جناحی و سیاسی در دفاع مقدس بلافاصله از امام (س) استمداد می‌گرفتندو امام راحل همواره محور بودن دفاع مقدس و تنظیم سایر تحولات سیاسی و عمومی کشور بر مقابله با تضعیف احتمالی نیروهای رزمنده اهتمام داشتند ، زیرا ورود صف بندی‌های جناحی و سیاسی و تاثیر آن بر فضای جبهه به انسجام و نیروی رزمی رزمندگان آسیب می‌زد و لذا فرماندهان عالی دفاع مقدس همواره بر پیشگیر ی از تاثیر پذیری جبهه‌ها و رزمندگان از رقابت‌های سیاسی و جناحی پشت جبهه مراقبت داشتند و در صورت لزوم برای صیانت از انسجام و حفظ توان رزمی نیروهای جنگ از امام راحل برای کنترل اختلافات جناحی و سیاسی فضای داخلی کشور کمک می‌گرفتند و امام نیز با هوشمندی و قاطعیت بخشی از تصمیمات سیاسی و وحدت آفرین دوره دفاع مقدس را بر مبنای مصالح دوره جنگ اتخاذ می‌کردند.

* پس از پذیرش قطعنام 598 جنگ 8 ساله ایران و عراق پایان یافت، تاثیر پذیرش این قطعنامه بر روحیه رزمندگان چگونه بود؟

پذیرش قطعنامه 598 از سوی امام راحل تصمیمی تلخ، اما هوشیارانه و شجاعانه بود، امام با توجه به همه واقعیت‌ها و پیش‌بینی ‌های احتمالی با پذیرش قطعنامه 598 موافقت کرد، موافقت امام (س) با پذیرش قطعنامه و حمله مجدد نیروهای صدام پس از آن و پیروزی نهایی رزمندگان سه گام آخر دوران دفاع مقدس است.

برای تبیین و تحلیل درست پذیرش قطعنامه 598 باید به سه مرحله پذیرش قطعنامه و سپس حمله مجدد صدام به ایران از 28 تیر تا اوایل مرداد و نهایتا پیروزی نهایی رزمندگان در نیمه اول مرداد و به ویژه آزاد سازی مجدد خرمشهر از محاصره و عملیات مرصاد پرداخت. امام با پذیرش قطعنامه 598 در خلع سلاح سیاسی صدام و حامیان متعدد بین‌المللی او از یک سو و بسیج مجدد مردم برای حضور در جبهه برای عقب راندن تجاوز مجدد صدام پس از پذیرش قطعنامه اثر گذاشت.

پذیرش قطعنامه 598 با توجه به واقعیت‌های اقتصادی بین‌المللی و مشکلات خاص سال پایانی جنگ انجام گرفت، زیر سوال بردن تصمیم امام (س) در پذیرش قطعنامه 598 ناشی از عدم شناخت و درک دقیق واقعیت‌های قبل و پس از پذیرش قطعنامه است، امام (س) با پذیرش قطعنامه 598 زمینه شکست سیاسی و نظامی صدام پس از پذیرش قطعنامه را فراهم کرد، زیرا صدام با حمله مجدد پس از پذیرش قطعنامه به ایران و شکست سنگین در روزهای پایانی جنگ نتوانست به هیچ یک از اهداف سیاسی، نظامی و امتیاز گیری از ایران نایل شود.

یکی از مهمترین دلایل پذیرش قطعنامه 598 مهیا نبودن فضای داخلی عراق برای مقابله هماهنگ با رژیم صدام بود زیرا برای نابودی رژیم صدام و طولانی و فرسایشی نشدن دوره جنگ علاوه بر تلاش ایران همراهی و هماهنگی در عراق نیز راهبردی بود که مهیا نبودن فضای اجتماعی و داخلی عراق برای مقابله با رژیم صدام استراتژی‌های پایان جنگ از طریق حمله یکسویه ایران را با نابودی رژیم صدام غیر ممکن کرده و لذا به موازات مقاومت و دفاع سلحشورانه رزمندگان ایران باید در داخل عراق امکان نابودی رژیم صدام به عنوان ریشه فتنه و آتش افروزی محقق می‌شد تا به رغم عدم نابودی رژیم صدام در پایان دوره هشت ساله دفاع مقدس زمینه مقاومت و تلاش داخلی و بایکوت شدن رژیم صدام پس از این دوران به وجود آید. برای تحلیل جامع و دقیق شرایط منجر به پذیرش قطعنامه 598 باید همه فرصت‌ها و آسیب‌های ناشی از یک سال پایانی بعد از دفاع مقدس و پیش‌بینی حوادث بعد از آن بررسی شود، یکی از آثار موافقت امام راحل با قطعنامه 598 هجوم نیروهای مردمی به جبهه برای بیرون راندن نیروهای صدام تا نقطه صفر مرزی بود که تعابیر امام در پذیرش قطعنامه از عوامل اصلی تحرک رزمندگان و از عرصه‌های بزرگ برای حضور رزمندگان در جبهه‌ها بود به گونه‌ای که به علت کثرت جمعیت حاضر در جبهه ها پس از پذیرش قطعنامه، امکان بکارگیری همه نیروهای مردمی برای بیرون راندن متجاوزین به مرزها فراهم نشد. به عبارت دیگر ضرورتی به استفاده از همه نیروهای مرمی داوطلب حضور در جبهه ها پس از پذیرش قطعنامه به وجود نیامد.

باید توجه داشت که نباید همه جنگ در پذیرش قطعنامه 598 خلاصه شود، بلکه مجموعه تحولات نظامی و سیاسی هشت ساله دفاع مقدس و دستاوردهای بعدی آن در تثبیت نظام و متجاوز شناخته شدن صدام و حفظ تمامیت ارضی توام با صیانت از استقلال و اقتدار ملی به عنوان دستاوردهای مستقیم دفاع مقدس باید بررسی شود.

منبع: پايگاه خبري جماران