آتشفشان ایسلند و بحران در حمل و نقل هوایی

در روزهای اخیر، شاهد بروز بحرانی جدید در جهان هستیم که در اثر فوران آتشفشانی در ایسلند رخ داده است. یکی از مهمترین پیامدها و اثرات این بحران، مربوط به اختلال در حمل و نقل هوایی و در نتیجه باطل شدن هزاران پرواز در بسیاری از نقاط جهان به ویژه در تعدادی از کشورهای اروپایی است. هرچند ایجاد اختلال در حمل و نقل هوایی توسط آتشفشان‌ها، پدیده جدیدی نیست، ولی پدیده‌ای با ابعاد آنچه اکنون توسط آتشفشان ایسلند ایجاد شده است در نوع خود بی نظیر است. 

تنها حادثه مشابه این حادثه که چنین اختلالی را در پروازهای بین المللی ایجاد نمود حادثه یازده سپتامبر 2001 در  آمریکاست.

واقعیت این است که مسیرهای حمل و نقل هوایی در سراسر جهان از روی تعداد چشمگیری از آتشفشان ها که در هر لحظه امکان فعال شدن و انفجار آنها وجود دارد، می‌گذرند. هر روز میلیونها مسافر و بار از روی این آتشفشان ها گذر می‌کنند. مسیر هوایی شمال اقیانوس اطلس که یکی از مسیرهای پر رفت و آمد هوایی است از روی مجموعه ای از آتشفشانها در ایسلند عبور می‌نماید. آتشفشان ها در بسیاری از مسیرهای پروازی وجود دارند؛ برای نمونه، بیش از صد آتشفشان خطرناک در راه هوایی شمال اقیانوس آرام قرار دارند که به طور متوسط ، چهار روز در هر سال ابرهای آغشته به خاکستر در منطقه شمال اقیانوس آرام در ارتفاع 30000 پایی و جایی که جت ها از آن عبور می‌کنند، وجود دارند.

ابرهای آتشفشان ها با سرعت زیاد در فضا پخش می‌شوند و تا فواصل بسیار دور حرکت می‌کنند. به همین دلیل خاکسترهای آتشفشانی، خطری جدی برای هواپیماها حتی هزاران کیلومتر دورتر از خود آتشفشان‌ها هستند. پخش خاکسترهای آتشفشان‌ها در هوا موجب کاهش شدید دید، آسیب به سیستم‌های کنترل پرواز و از کار افتادن موتورهای جت می‌شوند.

در پانزدهم دسامبر سال 1989 عبور هواپیمای شرکت KLM از 250 کیلومتری آتشفشانی در آلاسکا، موجب آتش گرفتن و خاموش شدن چهار موتور هواپیمای بوئینگ 747 با 231 مسافر شد. خلبانان این هواپیما به طرز معجزه‌آسایی و تنها پس از آنکه ارتفاع از 27900 پا به 13300 پا کاهش پیدا کرد، توانستند موتورها را دوباره روشن نمایند و از مرگ حتمی مسافران و خدمه جلوگیری کنند.

در پانزدهم ژوئن سال 1991 ابرهای خاکستری ناشی از فوران آتشفشان کوه پیناتوبو (Mount Pinatubo) در فیلیپین تا 8000 کیلومتر به سمت سواحل شرقی آفریقا حرکت کردند. این ابرهای آکنده از خاکستر خسارات زیادی به بیش از بیست هواپیما وارد کردند. بسیاری از این هواپیماها از فواصلی که بیش از 1000 کیلومتر با آتشفشان داشتند عبور کرده بودند.

در سال 2009 فوران آتشفشان کوه ردوبت (Mount Redoubt) در آلاسکا، منجر به ایجاد اختلال در حمل و نقل هوایی شد و بیش از 101 میلیون دلار خسارت به حمل و نقل هوایی وارد آورد. این در حالی است که خاکسترهای این آتشفشان، عمدتا در فاصله 8 کیلومتری پخش شده بود.

مطالعات نشان می‌دهند که هواپیماها ممکن است حتی در فواصل بسیار دور از آتشفشان از غبارها و ابرهای ناشی از آتشفشان ها آسیب ببینند. میزان این تأثیر پذیری بستگی به حجم غبار و خاکستر موجود در فضا دارد. مهمترین پیامدهای گذر از غبارهای آتشفشان‌ها، پیامدهای اقتصادی ناشی از خسارات مستقیم وارد آمده بر هواپیماها و اثرات غیر مستقیم ناشی از دیرکردها و باطل شدن پروازها و تغییر مسیرهای احتمالی هستند.

 البته در این باره باید گفت که تا کنون گزارشی مبنی بر تلفات جانی ناشی از این پدیده در جهان گزارش نشده است، ولی در برخی موارد، خاموش شدن موتور هواپیماها و آتش گرفتن موتور آنها گزارش شده‌اند.

مطالعه و بررسی اثرات آتشفشان‌ها بر حمل و نقل هوایی و ایمنی هوایی از موضوعات مهم تحقیقاتی توسط دانشمندان و متخصصان بوده و هر ساله کنفرانس‌ها و سمینارهایی در این زمینه برگزار می‌شوند. شناخت و اندازه‌گیری اثرات این پدیده به منظور گسترش راه‌های کاهش اثرات آن به ویژه از راه گسترش سیستم‌های هشدار از اهمیت زیادی برخوردار است.

به طور مشخص، یکی از مشکلاتی که در شرایط عادی هست، این که جداسازی بین ابرهای ناشی از آتشفشان‌ها و دیگر ابرها هم از نظر بصری و هم از نظر راداری مشکل است؛ بنابراین، خلبانانی که برای نخستین بار با این پدیده برخورد می‌‌کنند، نمی‌توانند به راحتی تشخیص دهند که سرچشمه ابرها کدامند!

بنابراین، پیش‌بینی‌های دقیق از فعال شدن و انفجار آتشفشان‌ها، یکی از راه‌هایی است که می‌توان به آن وسیله، به خلبان ها کمک کرد تا از گذر ابرهای آتشفشانی جلوگیری کرد. این کار معمولا از راه سنجش لرزه‌ای زیر آتشفشان‌ها صورت می‌گیرد، زیرا معمولا پیش از فعال شدن آتشفشان‌ها، لرزه‌هایی به وقوع می‌پیوندند.

دانشمندان بر پایه این فعالیت‌های لرزه‌ای، مخاطرات ناشی از آتشفشانها را برای حمل و نقل هوایی پیش‌بینی و به آگاهی گروه‌های ذینفع از طریق کدهای رنگی که در آن رنگ سبز به معنای خطر کم و رنگ قرمز به معنای خطر زیاد است، می‌رسانند.

سازمان‌های حمل و نقل هوایی، همواره از اطلاعات مربوط به خاکسترها و ابرهای آتشفشانی در مسیرهای هوایی که توسط نهادهای مربوطه در جهان تهیه می‌شوند، برای برنامه‌ریزی مسیر پروازها بهره می‌برند که در صورت لزوم از خلبانان خواسته می‌شود تا راه‌‌های خود را در صورتی که در معرض این مخاطره هستند، تغییر دهند؛ بهبود ارتباطات بین تولیدکنندگان اطلاعات در این زمینه و مصرف کنندگان آنها از اهمیت زیادی برخوردار است.

پیامدهای ناشی از آتشفشان به اثرات مستقیم آن بر حمل و نقل هوایی محدود نمی‌شود. بسیاری از سازمان ها، کشورها، شرکت‌ها، دولت‌ها و غیره که به نوعی به حمل و نقل هوایی برای انجام امور خود وابسته هستند (شرکت‌های هواپیمایی، شرکت‌های جهانگردی، پست، هتل‌ها و غیره) از این پدیده متأثر می‌شوند. در این میان، تنها آن دسته از سازمان‌هایی که دارای برنامه‌ریزی برای رویارویی با این بحران‌ها هستند، می‌توانند خسارات وارد آمده بر خود را به حداقل برسانند.

 

بدیهی است شرکت‌های هواپیمایی، نخستین و آسیب پذیر ترین سازمان ها در این باره هستند که انتظار می‌رود برنامه‌های مقابله با این نوع بحران ها را تهیه و در صورت لزوم اجرایی کنند؛ این برنامه‌ها، مسائل متعدد از نحوه برخورد خلبان‌ها با این پدیده به محض دریافت اطلاعات لازم تا نحوه اطلاع رسانی و برخورد با مسافرانی که پروازهای آنها دچار اختلال شده و برنامه‌ریزی برای ادامه فعالیت را در برمی‌گیرند.



*دکتر علی عسکری، دانشیار گروه مدیریت بحران، دانشگاه یورک، تورونتو، کانادا