کودکان ایران با باربی قد می‌کشند!

باربی، برت، اسپایدرمن، بولت و... دیگر تنها نام شخصیت‌های کارتونی والت دیزنی نیستند. آنها علیرغم فرهنگ غنی و الگوساز میهن ما و در خلا ناکارآمدی دستگاه‌های فرهنگی سالهاست که در قالب مدل غربی تبدیل به قهرمانان پوشالی بچه‌های ایران شده‌اند!

پشت شیشه ویترین مغازه به عروسک‌ها نگاه می‌کنم. اما بیشتر از عروسک‌ها، نگاه کودکی مرا به خود جذب کرده که دائم بالا و پایین می‌پرد و با التماس به مادرش می‌گوید: «عروسک خرسی نمی‌خوام باید عروسک واقعی برام بخری!»

بی مقدمه از او می‌پرسم عروسک واقعی یعنی چی؟ مادرش با لبخند می‌گوید: «یعنی از اینها که راه می‌روند و آواز می‌خوانند. عروسک‌هایی که شبیه دختربچه‌ها هستند.»

بعد از بازار کویتی‌های تهران، راسته عروسک فروش‌های بازار بزرگ تهران شروع می‌شود. خرسهای بزرگی به اصطلاح «شاسخین» که از طبقه بالای پاساژ  آویزانند این نوید را می‌دهند که درست آمده ای، اینجا معدن عروسک‌ها است؛ عروسک‌های کوچک و بزرگ با طرح‌ها و مدل‌های متفاوت.

«عروسک‌های امروزی خیلی با عروسکهای 15 تا 20 سال گذشته فرق دارند» این را مادر همان کودک می‌گوید: «در دوران من و همسالانم، کمتر کودکی عروسکهای این شکلی داشت، مادرانمان از پارچه‌های اضافه برایمان عروسک درست می‌کردند و خودشان با نخ و سوزن و دکمه برایش چشم و لب و دهن درست می‌کردند، سر عروسک را هم با نخی از بدنش جدا می‌کردند و توی آن را با کاموا یا خرده پارچه پر می‌کردند؛ عالمی داشتیم با همان یک عروسک، کلی ذوق می‌کردیم و تا سالها مراقب بودیم که خراب نشود اما حالا .....»

 برت، باربی، بی بی ِالایو و اسپایدرمن چهره‌های مطرح بازار عروسک

اما حالا عروسک‌ها شکل و رنگ جدیدی پیدا کرده و کمتر کودکی را می‌توان یافت که از موهبت داشتن عروسکهای باربی و برت (BRAT) بی بهره باشد.

امروز صنعت عروسک سازی در دنیا به یکی از بزرگترین صنایع تبدیل شده و طراحان عروسک هرروز مدل و متد جدیدی از این موجودات خیال انگیز را در اختیار کودکان می‌گذارند تا آنجایی که کودکان به عروسک‌های قبلیشان قانع نیستند و خواهان مدل جدید هستند.

همین دو ماه پیش برای تولدش یک عروسک خریدم اما حالا که از اینجا رد می‌شیم، گریه می‌کند که این عروسک را هم می‌خواهم.
عروسکی که این کودک 6 یا هفت ساله روی آن دست گذاشته، یک نیم تنه است از مجموعه عروسکهای «برت» با یک سبد کامل از وسایل آرایش همراه با بورشور نحوه استفاده از وسایل؛ موهای این عروسک ترکیبی از رنگ و مش است و از لحاظ چهره هیچ شباهتی به یک کودک ندارند.

این عروسک مدت کوتاهی است که وارد بازار ایران شده و قیمت آن بین 12 تا 25 هزار تومان است و فروش خوبی هم دارد. ناصر عظیمی یکی از فروشنده‌ها در این باره می‌گوید: " این عروسکها فروش خوبی دارد و مادران زیادی آن را برای کودکانشان می‌خرند، ما هم به همین دلیل واردات آن را افزایش دادیم."

باربی‌های محجبه هم به بازار آمدند

برند خانواده باربی از دیگر عروسکهایی هستند که بالاترین رتبه فروش را دارد. عروسکهایی که به رغم تمام تلاشهای رسانه‌ای برای بیان ماهیت و چهره واقعی آنها از سوی مسئولان فرهنگی همچنان در بازار عروسکها یکه تازی می‌کنند.

باربی که در قیمتهای پنج هزار تا 30 هزار تومان در بازار تهران عرضه می‌شوند، متناسب با گروه سنی خردسالان تا نوجوانان طراحی شده، اما نسل‌های جدید باربی شامل عروسک‌های زن و شوهری هستند که با ظاهری آراسته و کاتولوگ‌هایی جذاب از سبک زندگی غربی به استقبال کودکان آمده اند. لباس‌های متعدد و وسایل این عروسک‌ها نیز به تناسب فصل‌ها به روز شده تا کودکان از آشنایی با مدهای روز عقب نمانند.

طراحان این عروسک در شرکت آمریکایی "MATELL" حتی برای اینکه مشتریان خود را در کشورهای مسلمان که بزرگترین وارد کنندگان عروسک بشمار می‌روند و بعضا واکنشهای تندی در برابر باربی‌های غربی داشتند، از دست ندهند عروسکهای محجبه‌ای را در سال 2003 میلادی به بازار عرضه کردند که به لحاظ اندام هیچ تفاوتی با عروسکهای قبلی ندارند و تنها پوشش ظاهری مسلمانان را یدک می‌کشند.

شخصیت‌های فیلم 300 پشت ویترین عروسک فروشی‌ها

جدا از سایر عروسک‌های موجود در بازار، اسپایدرمن (مرد عنکبوتی) به عنوان یک قهرمان کارتونی بین المللی توانسته جای خود را در میان سایرعروسکها پیدا کنند تا پسربچه‌ها نیز در این بازار بی بهره نمانند.

«اسپایدرمن طرفداران زیادی در میان پسربچه‌ها دارد، حتی مدتی لباس، شنل و نقابهای اسپایدرمنی فروش خوبی در بازار داشت و همچنان نیز در برخی از مغازه‌های بازار فروش خوبی دارند.»

لابه لای عروسکهای اسپایدرمن  با چندین عروسک از شخصیتهای فیلم 300 روبرو می‌شوم فیلمی که در آن به  شخصیتهای ملی ایران توهین شده بود و مدت زیادی مسئولان فرهنگی به شدت آن را محکوم می‌کردند اما حالا عروسکهای آن به راحتی وارد کشور شده اند و در دسترس کودکان قرار می‌گیرند. چهره عبوس و خشمگین این مردهای 20 سانتی متری وجه متمایز آنها با سایر عروسکهاست و شمشیرهایی که بدست دارد هر پسربچه‌ای را به خود جذب می‌کند.

"آقا این عروسک قیمتش چند است؟ - سه هزار تومان، فروشش چطور است؟ - پرطرفدار نیست اما بد هم نیست، پسربچه‌ها دوست دارند. اصلا می‌دانید این عروسکها اسمش چیست؟ - نه! ما فقط اینها را از چین وارد می‌کنیم کاری نداریم چه هستند و تبلیغ چه کارتون یا فیلمی را می‌کنند؟".

واردات نزدیک به 2.4 میلیون دلاری عروسک به ایران در مهر ماه 88

در میان دریای این عروسکها موجی از سئوالات در ذهن ایجاد می‌شود که شاید تعداد زیادی از آنها تکراری باشد. " اینکه چرا ما تولید داخلی در این زمینه نداریم؟ یا چرا عروسکهای دارا و سارا هیچ گاه به موفقیت سایر عروسکها نرسیدند یا مسئولان فرهنگی چه فکری برای این هجوم بی سابقه موج محصولات غربی در این زمینه دارند؟ اصلا این موجودات زیبای بی جان چقدر از کل واردات کشور را تشکیل می‌دهند؟"

این سوال آخر را از چندین مغازه داران می‌پرسم، اما پاسخها تقریبا شبیه هم هستند: " مشخص نیست، خیلی از این عروسکها قاچاقی از مرز وارد می‌شوند، نمی‌تونم رقم دقیقی بگم، مطمئنم هیچ کس این آمار را ندارد چون علاوه بر قاچاق عروسک را می‌توان لابه لای اجناس دیگر بدون هیچ منع قانونی مثل واردات گل مصنوعی یا لباس وارد کشور کرد، شما هر وقت آمار دقیقی از واردات اجناس دیگر پیدا کردید از عروسک هم پیدا می‌کنید و...."

تمام این سخنان با آمار اعجاب برانگیز دبیر شورای نظارت بر اسباب بازی همخوانی دارد: " واردات نزدیک به 2.4 میلیون دلاری عروسک به ایران در مهر ماه 1389."

محمد حسین فرجو به این نکته هم اشاره کرده است که " آمار قاچاق اسباب بازی به کشور معمولا چهار تا پنج برابر آمار کشفیات اسباب بازیهای قاچاق است. همچنین در نیمه نخست سال جاری در مجموع 14 میلیون و 166 هزار و 716 دلار اسباب بازی وارد کشور شد که از نظر دلاری حدود 11 درصد افزایش را نسبت به مدت مشابه در سال گذشته نشان داد."

چرا دارا و سارا همبازی کودکان ایرانی نشدند؟

ایده عروسکهای دارا و سارا در سال 1375 توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان داده شد و 1380 به ثمر نشست. دارا و سارا خواهر و برادری هستند که در ابتدا با لباس اقوام گوناگون به بازار عرضه شدند تا بتوانند نگاه همه قومیتها را در کشور به خود جذب کند.

تولید نامرغوب دارا و سارا موجب عدم استقبال مردم در ابتدای کار شد و به همین دلیل کانون پرورش فکری تولید آن را به کشور چین سپرد. از طرفی قیمت بالای این عروسکها که حداقل 30 هزار تومان بود مزید بر علت شد و بازار دارا و سارا را با رکود مواجه کرد.
«مجید قادری» مدیر مرکز سرگرمی سازنده کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان درباره عدم موفقیت بازار عروسک‌های دارا و سارا در مقابل عروسک‌های باربی افزود: «یک علت این است که حمایتهای لازم از این عروسک نشد و علت دیگر آن که باید اجازه داده می‌شد این عروسک پله به پله پیشرفت حاصل می‌کرد ضمن اینکه دارا و سارای جدید با وزن کمتر به زودی وارد میدان می‌شوند.»

بی تفاوتی مسئولان نسبت به ورود بی رویه عروسک‌ها

در میان تمام اخبار منتشر شده درباره تسخیر بازار ایران توسط عروسکهای خارجی طی چند سال گذشته، تنها برخی ازمسئولان واکنش نشان دادند و مابقی مسئولان فرهنگی همچون گذشته با سکوت یا اینکه " این موضوع را پیگیری می‌کنیم" آرام و بی هیچ سر و صدایی از کنار ماجرا عبور کرده اند.

تنها واکنش جدی به عرضه عروسکهای خارجی در بازار ایران را حجت‌الاسلام دری نجف‌آبادی دادستان سابق کل کشور نشان داد.

حجت الاسلام دری نجف آبادی در نامه‌ای به پرویز داوودی معاون رئیس‌جمهور درباره واردات کنترل نشده عروسک‌ها هشدار داده و گفته بود: بازار اسباب بازی ایران از عروسکهای باربی، بتمن یا خفاش، اسپایدرمن یا مرد عنکبوتی و هری پاتر اشباع شده است و کودکان باید از تاثیرات زیانبار فرهنگی آنها حفظ شوند و ما باید جایگزینهایی را برای دفع این حمله که کودکان و جوانان را هدف گرفته است، پیدا کنیم.

نامه حجت الاسلام دری نجف آبادی به معاون رئیس جمهور بدون دلایل نامشخص روی زمین ماند و تاکنون هیچ اقدام عملی از سوی دولتمردان شکل نگرفته است.

واردات عروسک به ایران، تنها بخشی از ورود صنایع فرهنگی خارجی مخصوص کودکان به داخل کشور است، محصولاتی همچون فیلم‌های سینمایی و کارتون‌های شرکت‌هایی همچون والت دیزنی، بازی‌های رایانه ای، لوازم التحریر مدرسه، لباس‌های طرح دار حلقه‌های دیگر فعالیت‌های فرهنگی مرتبط به هم است که کارخانه داران غربی و چینی روی آن سرمایه گذاری کرده اند و مسئولان ایرانی با کمال میل فرش قرمز را زیر قدمهای آنها پهن کرده اند.