شاخص فلاكت در ايران

امروزه برنامه‌ريزان و تصميم‌سازان در ارکان مختلف کشورها، در حال ارزيابي سريع و دقيق تصميم‌ها و سياست‌هاي خود هستند. اين سرعت و دقت تا جايي اهميت دارد که بتواند زمان لازم را براي اجراي تغييرات و تعديل‌هاي احتمالي الگوها و برنامه‌ريزي‌ها فراهم آورده و از هدر رفتن منابع و فرصت‌ها جلوگيري نمايد.

به نوشته «اعتماد ملي»، مدت‌هاست که محاسبه شاخص‌هاي مختلف در بخش‌هاي اقتصاد، آموزش، بهداشت، امور اجتماعي و... چنين ابزاري را فراهم کرده، بنابراين تهيه شاخص‌هاي دقيق مستلزم صرف وقت و هزينه زيادي است، چرا‌که اين شاخص‌ها عمدتا نيازمند آمارهاي دقيق و به روز شده هستند که تهيه چنين آمارهايي از پيچيدگي‌هاي زيادي برخوردار است. چندي است استفاده از نماگرها از جايگاه ويژه‌اي برخوردار شده و اهميت و ارزش آنها بيشتر نمايان مي‌شود. نماگرها گونه‌اي از شاخصي هستند که تهيه آنها سريع‌تر و راحت‌تر از خود شاخص بوده و همچنين جنبه پيش‌بيني را نيز در خود دارند. اگرچه شاخص‌ها به صورت يک عدد مطلق و بدون واحد هستند و حداکثر وضعيت موجود را به نمايش مي‌گذارند ولي نماگرها مي‌توانند ضمن حفظ خواص شاخص‌ها افق پيش‌رو را نيز روشن‌تر نمايند.

از نکات قابل توجه در نماگرها انعطاف‌پذيري آنها در خصوص ترکيب با شاخص‌هاي ديگر است. بسياري از اوقات يک شاخص عددي تنها اطلاعات زيادي را منعکس نمي‌کند ولي با ترکيب چند شاخص عددي مي‌توان به يک نماگر ارزشمند که انعکاس‌دهنده بخش‌هايي از وضعيت جامعه باشد، دست يافت.شاخص فلاکت از جمله اين نماگرهاي اقتصادي است که به وسيله اقتصادداناني مانند رابرت بارو (Robert Barro) و آرتور اوكان (Arthur okan) در دهه 70 ميلادي معرفي شد. اين نماگرها تركيب دو شاخص مهم اقتصادي يعني نرخ بيکاري و نرخ تورم به صورت يک ترکيب خطي معمولي تهيه مي‌شود. البته امروزه اين معادله را که به وسيله آرتور اوکان معرفي شده به عنوان شاخص و نماگر صحيح فلاکت و مي‌شناسند و معادله رابرت بارو که در آن GDP و نرخ سود بانكي هم در نظر گرفته مي‌شود، به عنوان شاخص فلاکت در نظر گرفته نمي‌شود.

1 - شاخص فلاکت در آمريكا: شايد اولين فردي که از شاخص فلاکت به صورت جدي و فراگير استفاده نمود و عملا آن را به مردم معرفي كرد، کانديداي حزب دموکرات آمريكا در سال 1976 يعني جيمي کارتر بود که با اشاره مداوم به وضعيت نامطلوب اين شاخص، وضعيت حزب رقيب خود را متزلزل كرد و سرانجام در انتخابات پيروز شد. اهميت اين شاخص تا به آنجاست که برخي از اقتصاددانان رابطه قوي بين شاخص فلاکت و نرخ جرم و جنايت قائل هستند. اين رابطه و همبستگي در برخي از کشورها تا به آنجاست که مي‌توان شاخص فلاکت را يک نماگر پيشنگر براي نرخ جرم و جنايت دانست.

2- شاخص فلاکت در ايران: روش محاسبه اين شاخص بسيار ساده و مبتني بر حاصل جمع دو شاخص اصلي يعني نرخ بيکاري و نرخ تورم است. در کشور ما متولي اعلام نرخ بيکاري، مرکز آمار ايران است که اطلاعات مربوط به نرخ اشتغال و بيکاري را به صورت سه ماه يکبار محاسبه و اعلام مي‌کند، گو اينکه در مقاطعي از زمان اين نرخ در برخي از فصول اعلام نشده است. همچنين جهت جمع‌آوري اطلاعات مربوط به نرخ تورم به آمارهاي اقتصادي بانک مرکزي در زمينه شاخص تورم به عنوان تنها متولي رسمي محاسبه و اعلام نرخ تورم مراجعه شد. نرخ تورم به کار رفته در اين محاسبه بر مبناي 12 ماه يا سالانه است که براي هر فصل عدد آن محاسبه مي‌شود. کمترين ارقام اين شاخص مربوط به سال 1384 و نيمه اول سال 1385 مي‌باشد و بالاترين ارقام اين شاخص مربوط به سال 1387 است. اين شاخص از فصل اول سال 1385 تا فصل دوم سال 1387 روند صعودي قابل توجهي داشته به طوري که ارقام اين شاخص از عدد 23/18 در فصل اول سال 1385 به رقم 93/37 در فصل دوم سال 1387 بالغ شده است. مجموع نرخ تورم و نرخ بيکاري از فصل چهارم سال 1386 به بعد همواره بالاي رقم 30 بوده است و در فصول دوم و سوم سال 1387 به اين ترتيب به ارقام بي‌سابقه 93/37 و 55/37 دست يافته است.