برهوت فوتبال

وقوع دو جنگ جهاني، سياستمداران را در پذيرش تاسيس نهادي با هدف حل اختلافات کشورها و پيشگيري از منازعات بين المللي به نتيجه رساند؛ انديشه يي که منتهي به تاسيس سازمان ملل متحد شد. اندکي بعد جهان وارد فازي چالش برانگيز مي شود.

به نوشته اعتماد، جهاني شدن دولت ها سبب دستيابي به امتيازاتي است که رسيدن به آنها به تنهايي ناممکن است و از سوي ديگر در دنياي اقتصاد و ايدئولوژي که روح جهاني شدن و جهاني سازي دربر مي گيرد دچار رکود شده است. در يکي از فصول کتاب «فوتبال، وصفي از جهان» فرانکلين فوير از فوتبال براي توصيف جنگ هاي فرهنگي امريکا استفاده مي کند.

فوير دو حوزه را براي امريکا پس از 11 سپتامبر در نظر مي گيرد؛ اول آرمانشهري که ارزش ها را با اروپا به اشتراک مي گذارد و مخالف جنگ است و دوم فوتبال، عده يي در اين ميان اروپا را سهل انگار مي دانند چرا که معتقدند آنها فوتبال را از سنت خود به دور انداختند تا به کارهاي مهم تري در دنيا بپردازند. امريکا زماني به فوتبال مي رسد که آن را درک کند.

اقدامي که کشورها در راستاي جهاني سازي نا خواسته انجام داده اند، اين است که در کشورهاي در حال توسعه و غيرانگليسي زبان از واژه امريکايي فوتبال استفاده مي شود.

با اين شاخص مي توان شبکه هاي رسانه يي را که در حال حاضر فرهنگ سازي در آن جاري است تحت کنترل درآورد. از مصاديق اين عمل مي توان اشاره کرد به چيني ها که فوتبال را انگليسي مآبانه مي دانند و بازي مي کنند. با اين حال به نظر مي رسد امريکا به اندازه کافي استعداد و پتانسيل براي کسب عنوان قهرماني جهان در فوتبال را دارد.

البته اگر بخواهد. جالب اينجاست که چرا نمي خواهد. فوتباليست هايي که از امريکا به ليگ هاي ديگر مي روند مانند انگليسي ها سختکوش و صادق هستند. حتي دروازه باني که تخصص انگليسي هاست در امريکا نمايش خاصي دارد. اگر امريکا بخواهد تيم بسيار قدرتمندي را تشکيل دهد مسلماً اعضاي تيم از جوامع غيرانگليسي که فوتبال در خون و فرهنگ شان جاري است، تشکيل مي شود.

در امريکا فوتبال به طبقات متوسط جامعه تعلق دارد و اگر بخواهد جنبه اقتصادي آن را در نظر بگيرد بايد از جوامعي که علاقه تاريخي به اين ورزش دارند، استفاده کند. به واقع با هويت ملي هم گره مي خورد. شايد به همين دليل است که اسطوره جهاني شدن و جهاني سازي تمايلي به اين گونه پيوند ها ندارد.

---

دورکيم معتقد است؛ «امروزه فوتبال براي تماشاگران چون انبوهي خلق تشکيل شده که توانسته به عنوان وسيله يي براي تخليه هيجانات جوانان مورد استفاده قرار گيرد. در نتيجه اگر درست هدايت شود مي تواند از آسيب هايي که ممکن است بر اجتماع وارد شود، کم کند.» جام جهاني فوتبال از سال 1930 بر پايه صلح، تهيه و تدوين شد. فوتبال جنگ به ظاهر گلادياتور هاي مينياتوري امروزي نيست.

امروزه تصوير ديگر آن مد نظر است؛ تصويري که توانسته شرايط سياسي و اجتماعي و فرهنگي جهان را تغيير دهد و به يک پديده فراگير تبديل شود، تا آنجا که امروز شاهد نمايش اقتصادي و رقابتي فوتبال به عنوان يک پديده اجتماعي و جهاني هستيم؛ پديده يي که جهان را تحت تاثير خود قرار داده است. اين تاثير تجاري شدن و جهاني شدن فوتبال در سطوح مختلف يک جامعه قابل رويت است حتي در کوچک ترين سطوح آن مي توان به پديده هاي اجتماعي مانند الگوهاي ورزشي و فوتباليست هايي که جلوه يک اسطوره براي يک نوجوان پيدا مي کنند، اشاره کرد.

از طرفي ديگر اگر امروز از فوتبال به عنوان نمادي براي جهاني سازي نام برده مي شود به اين دليل است که تمامي بازيکنان از تمام نژادها، قوم ها، فرهنگ ها را دور هم جمع مي کند و تحت قواعد يکسان و جهاني که براي تمامي کشورها يکسان است به مسابقه دعوت مي کند. حتي امروزه فوتبال مي تواند از بهترين ابزار ديپلماسي براي رسيدن به مقاصد سياسي باشد؛ مسابقه يي بين دو ملت که مي تواند زمينه ايجاد نوعي رابطه بين کشورها باشد. بعد از مسائل سياسي فوتبال نقش بسيار اساسي در وضعيت اقتصادي کشورها مي تواند داشته باشد. اگر عده يي از فوتبال به عنوان صنعت ياد مي کنند براي اين است که بسياري از مشاغل را در کنار خود در جامعه ترويج مي کند. به واقع فوتبال، دنيا و فرهنگ خود را مي سازد و قواعد خاص خود را بر ملت ها حاکم مي کند. نزد متفکران راست، فوتبال به سادگي ثابت مي کند مردم با پاهايشان فکر مي کنند و نزد متفکران چپ ، فوتبال دليل واضحي است براي اينکه مردم ابداً نمي توانند فکر کنند.

---

کمتر اتفاقي در امريکاي لاتين روي مي دهد که مستقيم يا غيرمستقيم به فوتبال مربوط نباشد. فوتبال امروزه جاي مهمي را در اين قاره به خود اختصاص داده است . گاليانو در مقاله « Football Realit & Myth» مي نويسد؛ «روي ديواري در ريودوژانيرو هوادار تيم فلوميننزه با خط خرچنگ قورباغه نوشته بود؛ تيم دلخواه من . فردي ناشناس ، در يک طغيان و اشتياق ، هواداري اش را روي ديواري در مونته ويدئو چنين شهادت مي دهد؛ پنارول ، تو مثل ايدز هستي.

تو را با خونم حمل مي کنم . اين جمله را خواندم و حيرت زده ماندم . آيا عشق به يک تي شرت به اندازه عشق به يک زن خطرناک است ؟ رقص هاي تانگو هيچ توجهي به اين عشق نکرده اند. در هر صورت ، انگار پيمان عاشقانه يک هوادار از عقد هر ازدواجي جدي تر به نظر مي آيد چون وفاداري به باشگاه حتي سايه يک شک يا حرکت اشتباه را برنمي تابد.»

صنعت سازي فوتبال و تنوع آن به طرز معجزه آسايي هنوز مردم را شگفت زده مي کند. حال چه شگفتي در خوشبختي يا شگفتي در فقر و سياه روزي و آزاردهنده تر اين است که اين قدرت شگفت آوري را به وسيله فراموش شدگان زمين به دست مي آورد.

گاليانو جهاني شدن فوتبال را همراه با صحنه هاي يادآور فقر و سختي و... مي داند. به نظر او هيچ شور انساني وجود ندارد که مستعمل نباشد و توسط قدرت هايي که بر جهان حکومت مي کنند، ماهرانه دستمالي نشده باشد. او بر اين اصل پافشاري مي کند که توجه به واقعيت ما را به درک اين مساله ناگزير مي کند که به رغم همه اين مسائل ، زمين فوتبال بيش از عرصه خشونت ، منبع درآمد، جلوه سياسي و مسکن جمعي است .

زمين بازي هم فضايي را براي نمايش مهارت ها و گاه زيبايي فراهم مي کند و هم جايگاهي ا ست براي ارتباط. زمين بازي يکي از چند جايي ا ست که امروزه ، آن هم براي لحظه يي ، جنبه هاي ديدني خودش را به تماشا مي گذارد؛ قابليتي که به جز از راه فوتبال براي مردم فقير و کشورهاي ضعيف تقريباً ناممکن است . فوتبال به شکل کثيف رشد پيدا کرده و به همان ميزان به سوي زوال تحصيلات عمومي و تربيت بدني و تقليل آنها سير صعودي داشته است.

صنعت صادرات پا در کشورهايي که بايد هويت خود را اثبات کنند، (محکوم هستند که شيوه تحميلي زندگي مصرفي را تقليد کنند و طرح هاي توسعه خودکفايي فراگيرشان فراموش شده ) رشد خوبي داشته است. وقتي در اين کشورها بازيکني شايسته پديده مي شود، با سرعت به کشورهايي که پول خوبي مي دهند، مهاجرت مي کند. اما هنوز شعله هاي ايمان به فوتبال مي سوزد.

---

به قول گاليانو هنوز فوتبال مذهب ملي ماست و هر يکشنبه يک معجزه را انتظار مي کشيم . فوتبال حرفه يي که صنعت سودآوري است و براساس قواعد بازي پول ، چيده شده اما هنوز به عنوان شهوتي جهاني مطرح است و با طرح بعضي معجزات براي به دست آوردن راه هايي براي شگفت زده کردن مردم تلاش مي کند. با اين حال بايد پذيرفت فوتبال تبديل به يکي از مهم ترين ابزار بيان هويت فرهنگي جمعي شده است؛ چيزي که در اين دوره جهاني سازي تحميلي به ما يادآور مي شود بهترين شکل جهان در کميت جهان هايي ا ست که به خواب رفته اند؛ جهان هايي که شعارشان همواره اين بوده است؛«چه کنيم مصرف کننده بهتري باشيم» و شايد همين است برهوت حقيقت فوتبال.