آیا باید به آرای ممتنع به نجفی حمله کرد؟

رأی اعتماد مجلس نهم به وزرای پیشنهادی دولت یازدهم، شاهد اتفاقی بی‌سابقه بود. محمدعلی نجفی وزیر پیشنهادی برای وزارت آموزش و پرورش برای وزیر شدن فقط یک رأی کم آورد و این وزارت‌خانه مهم فعلا با سرپرست اداره می‌شود.

از ۲۸۴ نماینده حاضر در مجلس ۱۴۲ نماینده به وزیر پیشین برای وزیر شدن در دولت یازدهم اعتماد کردند. نه نماینده نتوانسته بودند به جمع‌بندی برای اعتماد یا عدم اعتماد به نجفی برسند و رأی ممتنع دادند و ۱۳۳ نفر نیز به آقای نجفی برای وزیر آموزش و پرورش شدن اعتماد نکردند و وی چند روز بعد به معاونت رئیس جمهور و ریاست میراث فرهنگی منصوب شد.

اتفاقی که برای نجفی افتاد، برای طرفداران وی ـ صرف‌نظر از شایستگی‌های فراوانی که در وی سراغ داشتند ـ به ویژه از این جهت تلخ بود که وزرایی از جناح سیاسی رقیب ( صادق محصولی و طریقت منفرد) در دولت‌های پیشین در شرایطی نزدیک و ‌تنها با نیم رأی بیشتر از نصف نمایندگان مجلس وزیر شده بودند یا این که از استیضاح جان سالم به در برده بودند.

این رخداد بی‌سابقه، برخی طرفداران وزارت نجفی را واداشت به رأی ممتنع بعضی نمایندگان مجلس در بررسی اعتماد به وزرای پیشنهادی تاخته و آن را خنده‌دار و بی‌منطق بدانند.

بی‌گمان ریشه حمله به رأی ممتنع ‌در رأی نیاوردن شخص آقای نجفی بود؛ با این استدلال که اگر صاحبان رأی ممتنع بیشتر فکر و تحقیق کرده ‌و رأی موافق یا مخالف داده بودند، اعتماد تنها یک تن از آن‌ها می‌توانست نجفی را به وزارت برساند. اگر تنها دلیل این انتقادات، موضوع پیش آمده برای نجفی نبود، معترضان باید پیش از این هم به نمونه‌هایی که آرای ممتنع سرنوشت گزینه‌های وزارت را تغییر داد، معترض می‌بودند. سید مهدی هاشمی در دولت نهم و محمد علی آبادی در دولت دهم با تغییر کمتر از ده رأی از سی رأی ممتنع می‌توانستند وزیر شوند.

معترضان حتی اگر این موارد پیشین را نادیده بگیرند، برای یک ایراد بزرگ‌تر پاسخی ندارند. آن‌ها به این دلیل که تأثیر رأی ممتنع در رأی اعتماد با رأی مخالف یکی است، حتی خواستار حذف آن هم شده‌اند. دلیل این پیشنهاد، نادیده گرفتن منطق رأی اعتماد است.

یکی از این مخالفین این پرسش را مطرح کرده است که اگر بر فرض از ۲۸۴ نماینده مجلس، ۱۴۲ تن به وزیر پیشنهادی رأی اعتماد و ۱۴۲ نفر رأی ممتنع داده بودند، باز هم وی نمی‌توانست حتی بدون داشتن یک مخالف وزیر شود و این منصفانه نیست.

پاسخ این ادعا این است که این چنین حالتی اصلا غیرمنصفانه نیست. همانگونه که مشروح مذاکرات مجلس نشان می‌دهد، مجلس در روز رأی اعتماد، اعتماد به وزیر پیشنهادی را به رأی می‌گذارد. وزیر پیشنهادی «باید» اعتماد بیشتر از نیمی از نمایندگان مجلس را به دست آورد‌. مسأله اصلی موافقت و مخالفت نیست، بلکه این است که وزیر پیشنهادی باید اعتماد نمایندگان را جلب کند که توانایی ادای امانت وزارت را دارد‌ و اگر نتواند اعتماد شمار لازم از نمایندگان را به دست آورد، نباید وزیر شود؛ حتی اگر هیچ مخالفی نداشته باشد.

عده‌ای پیشنهاد کرده‌اند که رأی ممتنع به دلیل یکسان بودن تأثیر آن با رأی مخالف از نظام‌گیری رأی اعتماد وزرا در مجلس حذف شود. درست است که تأثیر رأی ممتنع و منفی در رأی اعتماد یکسان است، ولی پیام نهفته در رأی ممتنع نباید نادیده گرفته شود. رأی ممتنع نشانه نیاز وزیر پیشنهادی به تلاش بیشتر برای کسب اعتماد نمایندگان مجلس است و در دیگر مجالس و پارلمان‌های جهان نیز وجود دارد. در سنای آمریکا در مواردی در رأی‌گیری نام سناتور‌ها خوانده می‌شود و آن‌ها رأی مثبت یا منفی خود را اعلام می‌کنند و آنهایی هم که رأی ممتنع می‌دهند، دلیل رأی خود را می‌گویند.

بسیاری از فرهنگیان از وزارت نجفی استقبال کردند، ولی وی نتوانست رأی اعتماد مجلس را کسب کند. برای این اتفاق دلایلی متفاوت آمده که نگرانی‌های واقعی نمایندگان، جوسازی و سیاسی‌کاری در مجلس و حتی منصوب نشدن بموقع معاون پارلمانی رئیس جمهور از آن جمله است.

نرسیدن نجفی به وزارت برای طرفداران وی تلخ بود، ولی این نباید دلیلی برای حرکتی تند مثل حذف رأی ممتنع شود. اگر یک بار پای کسی به ستونی در وسط ساختمانی خورد، دلیلی برای حذف آن ستون نیست. شاید بهتر باشد کمی هم برای آرای خاکستری احترام قائل شد و همه را مجبور نکرد که بین صفر و یک، یکی را برگزینند. نتیجه رأی‌گیری را هم باید پذیرفت حتی اگر خیلی نزدیک و تلخ باشد.