نگاه شما: سرنوشت خیام و شریعتی

در حالی که ۲۴۲۳رباعی مجعول به نام خیام ثبت شده، در گذر قرن‌ها، هر شاعرنمایی که دلش از روزگار به ستوه آمده، بدبینی بر مزاجش حاکم شده، از مذهب و حاکم روزگارش رنجیده، در خلوت شاعری خویش رباعی ساخته به نام خیام که در نه قرن ۴۲۳رباعی شده است که در ادبیات ایران به نام خیام منسوب است. علت این قضیه را توضیح می‌دهم.
 
خیام در عرصه رباعی یک نام شناخته شده است، برای اینکه رباعی شاعر مجهول الهویه، دیده و موثر واقع شود، تحت لوای خیام، به نام خیام رباعیات منتشر کرده‌اند. ما به عنوان مخاطب، وقتی رباعیات منسوب به خیام را می‌خوانیم، هزاران تحسین نثار خیام می‌کنیم.

ریاضیدان شاعر ما عجب دل و جرأتی داشته است؛ از طرفی چه تصویر‌ها و تصور‌ها از خیام بر پایه رباعیات مجعول ساخته‌ایم و می‌سازیم. هنوز هم این رباعی سازی به نام خیام ادامه دارد.

بنا بر این رباعی سازی، او را شاعری فیلسوف مسلک شکاک به خدا و جهان می‌شناسیم که مدام مست و بیهوش بوده و با ماهرخان روزگار گذرانیده است.

از طرفی بر پایه مستندات قابل اتکای تاریخی و ادبی، خیام ریاضیدان شاعر معتقدی را به ما می‌شناسانند که سرآمد حکیمان روزگار خود بوده که با آن خیام مجعول رباعی سازان فرسنگ‌ها فاصله دارد. این دو تصویر از خیام در کنه ذهن مخاطب جهانی از خیام درست شده است.

دکتر شریعتی هم درست به سرنوشت خیام دچار شده است؛ با این تفاوت که شریعتی در بازه زمانی زود‌تر ـ سی و اندی سال ـ از مرگش به سرنوشت خیام دچار شده است. انواع جملات ادیبانه و روشنفکرانه در سایت‌ها، بلاگ‌ها، سخنرانی‌ها، مقالات و خطابه‌ها به نقل از شریعتی منتشر می‌شوند، ما را به اعجاب وامی‌دارد؛ «عجب دکتر شریعتی چنین جمله‌ای دارد ما بی‌خبریم» و هزاران تحسین و آفرین بر روح شریعتی، که جانا سخن از زبان ما می‌گویی».
 
واقعیت این است، ما با مختصر ‌شناختی که با قلم شریعتی و فضای فکری و آثار او داریم، درمی‌یابیم این جملات از دکتر شریعتی نیست. شریعتی به دلیل تیپ خاص فکری از تأثیرگذار‌ترین روشنفکران تاریخ معاصر ماست.

بنابراین، با مقایسه‌ای، شریعتی‌‌ همان جایگاهی که خیام شکاک و مست در میان دنیاپرستان و معترضان به موجودات هستی دارد، او نیز در میان نسل دانش آموخته و دانشگاهی امروز دارد؛ نماد روشنفکری معاصر. دوست داریم احساسات افکار و تعقلات خود را به نام شریعتی در محافل و مقالات و جوک‌هایمان مطرح کنیم، چراکه اثرگذاریش بیشتر است. «پیامک‌های شریعتی» نیز نمود دیگری از حضور شریعتی در زمانه و نسل ماست. او که در قامت روشنفکری مذهبی سرآمد تاریخ معاصر ماست و به اسطوره‌ای برای نسل ما تبدیل شده است؛ بنابراین، دوست داریم جملات حکمیانه، ادیبانه و روشنفکرانه را به نام و برند شریعتی ـ که از قضا شهره و صاحب نام است ـ منتشر می‌کنیم، چراکه اثرگذاریش بیشتر است؛ بنابراین با خواندن انبوه پیامک‌های منتشره به نام شریعتی ـ چه از جانب هواداران و چه مخالفان ـ او را متفکری می‌یابیم که در همه جا هست و به همه چیز معترض است؛ یعنی «اعتراض» شاخصه پیامک‌های شریعتی است.

گاه او را در مسجد، راهپیمایی، خانه، کوه، بازار، بیمارستان، دانشگاه و ... می‌بینیم و‌ گاه در قامت یک روحانی معترض، یک شاگرد معترض، یک دانشجوی معترض، یک کارگر معترض... جملاتش را می‌خوانیم.

بنابراین خواسته یا ناخواسته، شریعتی بهانه پیامک‌های ما شده است. در این میان، پیامک‌های عامیانه و مبتذل به نقل از شریعتی و اطرافیان شریعتی (باجناق شریعتی، خیاط شریعتی، برادر شریعتی، همسایه شریعتی...) نیز منتشر می‌شود که با افق فکری دکتر شریعتی فرسنگ‌ها فاصله دارد. واکنش طرفداران شریعتی در قبال آن، تأسف بر سازنده و فرستنده پیامک‌های اینچنینی است که دکتر شریعتی را تا این اندازه پایین می‌آورند و او را بازیچه سرگرمی‌های خویش کرده‌اند .