حریم‌های فعلی، برای حفظ تاریخ بی‌رنگ اند!

 از قدیم ‌الایام میان ایرانیان، حفظ حرمت کهنسال و احترام به‌ آن‌ها رسمی دیرین بوده، اما حالا در شهرهایمان نه این رسم رواج دارد نه احترامی. حریم‌ها نه‌تنها در فضای اجتماعی که در ساختار شهری فرو می‌ریزند، چنانچه این روند تا گرفتن گریبان بناهای تاریخی پیش رفته است. در این میان با سیاوش صابری کارشناس ارشد و مدیر کل پیشین بناها و محوطه‌های تاریخی سازمان میراث‌فرهنگی درخصوص حریم‌های شهری و نقض آن‌‌ها در آثار تاریخی به گفت و گو نشستیم.
 
حریم چیست و چرا حریم‌های شهری و آثار تاریخی از دوره‌های گذشته تاکنون دارای اهمیت بوده‌اند؟
 
موضوع حریم در میراث‌فرهنگی یکی از مهمترین مسائل حفظ آثار تاریخی محسوب می شود که بررسی، شناخت و همچنین آسیب‌های مترتب بر آن نیاز به ریشه‌یابی دارد. در تفکر ایرانیان و نوع نگاه آن‌ها به محیط پیرامون حرمت‌گذاری و احترام گذاشتن به چیزهایی که ارزش تلقی می‌شود همواره یکی از سنت‌های پسندیده به‌شمار می‌رفته است. به عنوان مثال، همیشه رفتار افراد در مقابل بزرگان و کسانی که به‌لحاظ سن و سال  جایگاه بالاتری داشتند از  آداب خاصی پیروی می‌کرده است. طبیعتا در فضای اجتماعی هم چنین چیزی مصداق دارد. حتی در روزگار معاصر و دنیای مدرن به معنی صحیح آن به رعایت شان اجتماعی تاکید می‌شود.
 
در گذشته، گسترش شهرها رشد نسبتا افقی داشته تا ارتفاعی، دلیل این اتفاق را چه می‌دانید؟
 
همانطور که اشاره کردم چگونگی رفتار انسان امروزی  در مواجهه با سنت‌ها و مفهوم حرمت‌گذاری در فضاهای زندگی انسان بسیار مهم تلقی می‌شد. درگذشته‌، آرامش در یک فضای مسکونی نمی‌توانست با ساخت و سازهای اطراف مخدوش ‌شود همین عامل سبب می‌شد گسترش شهرها در ایران  رشد نسبتا افقی داشته باشد تا ارتفاعی. از سوی دیگر، در فرهنگ ایرانیان صحیح دانسته نمی‌شد که همسایه بر خانه و فضای شخصی محیط سکونت اشراف داشته باشد و حتی این موضوع در استفاده از فضای پشت‌بام در شهرهای کویری  که به دلیل خنکی هوا در شب رواج داشت‌، از طریق دیواره‌هایی که در پیرامون آن بنا می‌شده رعایت و حرمت  فضای ذهنی و عینی خانه همسایه و خانه مالک حفظ می‌شد.

حتی حریم در فضای تجاری هم از بار معنایی برخوردار بود. در واقع  محل تخلیه بار و انتقال ابزار با محلی که مردم عبور و مرور می‌کردند و دکان‌داران در آن می‌نشستند متفاوت بوده است. حتی اگر از این ویژگی فراتر رویم یکی از نمونه‌های دیگری که می‌شود مثال زد معماری مذهبی دوره‌های مختلف است که از بالاترین میزان قداست و حرمت برخوردار بود و بیشترین ارزش را به لحاظ حجمی و نمایش کاربری برای معماران ایرانی و مسلمان  نسبت به حجم سایر معماری‌های شهری داشت. البته اگر موارد استثنایی که بیشتر توسط حاکمان بواسطه ساختن عمارت‌های حکومتی که این حق را به‌عنوان شاه برای خودقائل بودند استثنا کنیم در تمام  فضاهایی که مردم می‌ساختند رعایت حد حریم کاملا مشخص بود. البته مبحث حرایم آثار تاریخی و موضوعی که  امروز از آن با عدد و رقم و ضابطه و نقشه صبحت و اعلام می‌شود مفهوم تازه ای است. با این‌حال  وقتی به غایت موضوع توجه می‌کنیم درمی‌یابیم در شهرها و مناظر  گذشته ضوابط حریم‌‌ها کاملا رعایت می‌شده‌است.
 
رعایت وحفظ حریم آثار تاریخی چقدر می‌تواند در ارتقا شرایط فرهنگی موثر باشد؟
 
با اینکه مفهوم حریم در فرهنگ ما وجود داشته اما آن‌چیزی که کمتر مورد توجه قرار گرفته و آنچه که در ذهن ما راجع به حریم وجود دارد و مدیران فعلی با آن درگیر هستند مباحث مربوط به ارتفاع و تراکم است. به عنوان مثال اگر در یک محیط مسکونی سرو صدای کاربری ملک  همسایه آسایش شما را برهم بزند درواقع شما حریم فضای مسکونی را رعایت نکرده‌اید. مسئله تنها رعایت ارتفاع نیست. بلکه رعایت کاربری و فعالیت و ارزش‌های محیط زندگی مردم را هم شامل می‌شود. به زبان ساده حریم برای دو جنبه درنظر گرفته می‌شود به‌طور مشخص برای ارتقای کیفیت زندگی انسان هم در بعد مادی و هم در بعد معنوی.

بنابراین حریم با این تعبیر و تعریف نه تنها محدودیت و معذوریت به شمار نمی‌رود بلکه تاکیدی است بر چگونگی ارتقای کیفیت زندگی انسان در محیط. البته امروز ممکن است برای فردی منافع شخصی در اولویت و بر منافع عمومی غلبه کند اما سوالی که مطرح می‌شود اینست که اگر قرار باشد هر کسی تنها منافع خودش را در شهر در نظر بگیرد نام محیطی که در آن زندگی می‌کنیم شهرخواهد بود؟ در شهر انسان‌ها در کنار هم براساس قوانینی که منافع همه را با هم  تامین می‌کند گردهم آمده‌اند. در شهر امکانات، مواهب، زیرساخت‌ها و فرصت‌هایی وجود دارد که امکان زندگی و تعامل با دیگر مردم را فراهم می‌کند. اگر نتوانیم حقوق تمام آحاد جامعه که در شهر زندگی می‌کنند رعایت کنیم فضای شهری، رفته رفته دیگر مکان مناسبی برای زندگی نیست. زنده بودن ما به ناگزیر طبیعت ماست اما زندگی کردن ما اقتضای تعالی روح و روان و اندیشه است.  
 
چرا در شهرها همواره دستگاه‌های دولتی و شهری با بحث حریم‌ آثاریخی شهرها دچار مشکل هستند؟
 
درحال‌حاضر در شهرهای امروز نه‌تنها حریم‌ها رعایت نمی‌شود بلکه حرمت‌ها نیز از بین‌رفته‌اند. به همین دلیل است که وقتی کیفیت شهر امروز با شهر دیروز مقایسه می‌شود با تنزل شرایط زندگی مواجه می‌شویم. با اینکه امکانات شهری رشد چشمگیری داشته  اما امروز دیگر فردی احساس راحتی گذشته را نمی‌کند بسیاری از افراد و دستگاه‌های دولتی این تصور را دارند که تخریب بافت‌های تاریخی به لحاظ اقتصادی بسیاری از مشکلات را حل خواهد کرد البته برخی از مشکلات در کوتاه‌مدت حل می‌شود اما زمانی‌که در بلند مدت به شهر نگاه می‌کنیم مردم به‌هیچ‌عنوان در شهری که زندگی می‌کنند احساس لذت نمی‌کنند. بعید است که شما مشابه همان احساسی را که در خانه‌های تاریخی دارید در خانه‌های امروز هم داشته باشید. تمام کسانی که فارغ از مباحث تاریخی و علاقه‌ای که به میراث‌فرهنگی دارند وقتی وارد یک محیط تاریخی می‌شوند از دیدن ویژگی‌های بسیار متنوع احساس لذت می‌کنند؛ این حظ بردن از محیط مصنوع در آن فضا تجربه می‌شود اما وقتی که شما وارد یک محیطی می‌شوید که ناآرام است و پر از زشتی‌های محیط شهری به همراه آلودگی محیط زیست، مجموعه این عوامل نه‌تنها برای این حس محدودیت ایجاد می‌کند بلکه زندگی بدون رعایت حد و حریمی را تداعی می‌کند.
 
در شهرهای امروز بسیاری از حریم‌ها به بهانه و عنوان غلط توسعه رعایت نمی‌شود. توسعه امری کیفی است که علاوه بر حجم و رنگ باید احساس لذت و آسایش در محیط را ارتقا دهد. در کشورهای پیشرفته سالها و دهه‌هاست که این مسائل تجربه شده، منتها ما حاضر نیستیم به آن تجربه‌ها که کاملا مدون است توجه کنیم. ما سعی داریم منافع کوتاه مدت را در ازای از بین بردن منافع بلند مدت کسب کنیم. اتفاقی که در آینده نه چندان دور ما را حتی از خاطره خوش گذشته هم محروم می‌کند. نمونه آن هم تخریب‌هایی است که در بافت‌های تاریخی شیراز تهران و اصفهان به بهانه توسعه و پیشرفت اتفاق می‌افتد اما محصول نهایی آن با این دیدگاه حفظ حرمت و حرایم در تناقض است و در آینده نه چندان دور نتیجه آن قابل اثبات خواهد بود.
 
چه راهکارهایی برای رعایت حریم‌‌های آثار تاریخی وجود دارد؟
 
 در مواردی معمولا افرادی که با  قوانین حرایم روبرو شده و در نتیجه از امکان افزایش تراکم و حجم و ارتفاع در پیرامون آثار واجد ارزش هستند محروم شده‌اند؛ تصور می‌کنند  از آنچه باید منتفع شوند، در واقع متضرر شده‌اند. در حالیکه باید به علتی که موجب ارزش زمین آنها شده توجه کنند. به‌عنوان مثال  در پیرامون  بازارهای تاریخی که محدوده وسیعی از شهر را در برگرفته‌اند، زمین‌های اطراف که هم‌اکنون واجد ارزش شده به‌واسطه همان بازار تاریخی است یعنی چون بازار در آنجا شکل گرفته و مردم به آنجا مراجعه می‌کنند  برای تبدیل شدن به فضای تجاری دارای اهمیت شده‌اند. بنابراین اگر به ارزش‌های صادرکننده تجاری بازار حکم تخریب داده شود فضای تجاری جدید هم رفته‌رفته  به‌دلیل  این اتفاق فاقد ارزش خواهد شد.

این موضوع برای همه شهر قابل جستجو است. در اصل  حکایت فردی است که در شاخ نشسته بود و بن می‌برید. موضوع دیگر آنکه، حریم در بناهای مختلف شهر ویژگی‌هایی متفاوت دارد. نمی‌توان یک رفتار را در مورد تمام حریم آثار تاریخی شهر بکار ببریم. حریم عمارت شمس‌العماره، خانه تاریخی و یک مسجد در شهر 3 کیفیت متفاوت هم به لحاظ عملکردی و هم به لحاظ حجم، شکل و ضوابط و احیانا از دید متداول محدودیت‌ها دارد. درواقع مجموع مدیریت شهری و کسانی که به فکر ارتقا کیفیت زندگی انسان در شهر هستند ملزم به محاسبه و رعایت این موضوعات هستند. اگر  محدودیتی به هر دلیلی بر مکانی اعمال می‌شود باید ما به ازا این محدودیت قانونی به آن مالک داده شود. منتها مالکان هم باید اطلاع داشته باشند که نباید به قیمت فروش شهر ساخت و ساز انجام دهند.  
 
براساس طرح جامع وتفضیلی  شهر که مدعیست همه مسایل شهر از پیش اندیشیده شده تمامی جوانب باید در نهاد قانونی بررسی و مدیریت شود.  طبق ضوابطی که در شهر طراحی شده باید ساخت وسازها شکل گیرد. شهر باید براساس قاعده و قانون مدیریت شود و اگر نشود هرکس هر آنچه که فکر می‌کند به نفعش است در شهر اعمال می‌کند و طبیعتا آن‌جا دیگر شهر نیست و قانون شهر در آن‌جا حاکم نیست. یعنی اگر برای بخشی از شهر حصول نفعی به هدف ارتقا  کیفیت زندگی همه شهر منع می‌شود باید از طریق همان مدیریت منسجم جبران گردد. همینطور در این میان دستگاه سازمان میراث‌فرهنگی ضرورت دارد با همکاری دستگاه‌های دیگر در دفاع از حرایم و حقوق فضای  شهر ضوابط را اعلام تا در قالب طرح همه جانبه حریم  و به منظور تامین منافع تمامی مردم با مدیریت کارشناسانه و از سر اعتقاد  راسخ به هدف حفظ ارزش‌های زندگی جامعه ایرانی حرکت کند.

منبع: میراث فرهنگی