برای بانوی صبر و استواری

در روز پنجم جمادى‏الاول سال پنجم یا ششم هجرى، کودکی چشم به جهان گشود که بسیار شبیه خدیجه کبری، بانوی فداکار اسلام بود.

سرگذشت حضرت زینب ـ علیها السلام

بنا به قول مشهور، حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ سومین فرزند فاطمه زهرا ـ علیها السلام ـ در روز پنجم جمادى‏الاول سال پنجم یا ششم هجرى چشم به جهان گشود. در این زمان، پیامبر اکرم ـ ‏صلى الله علیه وآله ـ در خارج از مدینه بودند. امیرالمؤمنین‏ ـ علیه السلام ـ نام‏گذارى این کودک را به تأخیر انداختند تا رسول خدا ـ صلى الله علیه وآله ـ به مدینه برگشتند. آن حضرت به فرمان الهى؛ نام این مولود مبارک را زینب گذاشتند و توصیه فرمودند که این طفل را همواره گرامى بدارید، چون او شبیه جده ‏اش خدیجه کبرى ـ ‏علیها السلام ـ است.

یعنى همان‏گونه که حضرت خدیجه‏ ـ علیها السلام ـ در آغاز بعثت ‏با شجاعت و فداکارى متحمل زحمات زیادى شد تا نهال نورسته اسلام حفظ و بارور شود، حضرت زینب ‏ـ علیها السلام ـ نیز با صبر و ایثار و تحمل سخت‏ترین فشارها از به خطر افتادن اساس اسلام جلوگیرى می کردند.

در توصیف آن حضرت مى‏گویند: حضرت در وقار شخصیت چون جده‏اش حضرت خدیجه ـ ‏علیها السلام ـ و در عفاف و عصمت همانند مادرش زهرا (ع) بود.

زینب کبرى تا نزدیک پنج ‏یا شش سالگى، تحت اشراف شخص پیامبراکرم ـ ‏صلى الله علیه وآله ـ و در آغوش مادر بزرگوارش حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ پرورش یافت و از این پس، مسئولیت تربیت و پرورش او به عهده على‏ ـ علیه السلام ـ گذارده شد. تا این ‏که در سال هفدهم هجرى به همسرى پسرعمویش، عبدالله بن جعفر درآمد. سالها بعد زمانی که مردم با امیرالمؤمنین على بن ابی‏طالب‏ ـ علیه السلام ـ بیعت کردند، حضرت براى یارى پدر از مدینه به کوفه رفت و در مدت پنج‏ سال دوران سخت‏ حکومت على‏ ـ علیه السلام ـ ، همواره یار و تسکین بخش غم‏هاى پدر بود و زنان کوفه را آموزش مى‏داد... .

و هنگامی على‏ ـ علیه السلام ـ در محراب عبادت با شمشیر ابن ملجم مرادى ضربت‏ خورد، پرستارى آن حضرت را بر عهده گرفت و به دنبال شهادت امیرالمؤمنین ‏ ـ علیه السلام ـ و هنگام نوبت امامت ‏برادر بزرگش امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ در کنار برادر قرار گرفت و آن‏گاه که امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ از کوفه به مدینه برگشت، به همراه ایشان حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ نیز به مدینه آمد.

وقتى که در سال پنجاه هجرى معاویه حضرت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ را مسموم کرد، باز غمخوارى و پرستارى برادر با زینب بود و پس از شهادت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ در خدمت امام حسین ‏ـ علیه السلام ـ بود و زمانى که در سال شصت هجرى امام حسین ‏ ـ علیه السلام ـ رهسپار مکه شد، به همراه آن حضرت از مدینه خارج شد و از آن لحظه به بعد تا روز عاشورا در خدمت‏ به قیام اباعبدالله‏ ـ علیه السلام ـ تلاش مى‏کرد و لحظه‏اى از آن حضرت جدا نشدند.

نقل مى‏کنند، در جریان حرکت‏ به سوى عراق ابن عباس به امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ گفت اگر ناگزیر باید به این سفر بروید، دست کم این زنان و بچه‏ها را با خود نبرید. در این لحظه، حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ خطاب به ابن عباس فرمود: ... سوگند به خدا از حسین جدا نخواهم شد، همراه او خواهم بود با او زندگى کرده و با او مى‏میرم. (1)

در روز عاشورا با ایثار چند برادر و فرزند و برادرزاده و... فداکارى در راه خدا را به حدى رساند که حتى ملکوتیان را به تعجب واداشت و از عصر عاشوراى سال شصت هجرى به بعد، رسالت پیام‏ رسانى خون شهیدان و سرپرستى و رهبرى اسیران نهضت عاشورا را بر عهده گرفت و لحظه‏اى از حمایت امام زین‏العابدین‏ ـ علیه السلام ـ غافل نشد و بارها در این سفر خوفناک، جان آن حضرت را از خطراتى که او را تهدید می‏کرد، نجات بخشید.

حضرت زینب با ایراد خطبه‏هاى آتشین، پایه کاخ‏هاى ستم بنى‏امیه را به لرزه درآورد و در یک کلام، با این کار همه تبلیغات و نقشه‏هاى دشمنان را خنثى و نفاق منافقان را رسوا کرد و غفلت غافلان را برطرف ساخت که اگر تلاش بى‏نظیر و فداکارى کامل زینب نبود، به یقین جریان کربلا را بنى امیه یا به فراموشى مى‏سپردند یا از مسیر حیات‏بخش خود منحرف مى‏کردند.

فضایل و اوصاف زینب ـ علیها السلام

حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ به اعتراف همه تاریخ ‏نویسان، آراسته به همه فضایل و خصلت‏هاى والاى اخلاقى و الهى بودند و در سایه این کمالات، به مرتبه‏اى از منزلت انسانى دست ‏یافتند که شایستگى محرم راز الهى و امین ودایع امامت و ولایت‏ بودن را دست کم در بخشى از عمر شریفشان از آن خود اختصاص کردند. (2)

حضرت این کمالات را به برکت عنایات خاص الهى و پاکى سرشت و نحوه تربیت و پرورش در دامن پیامبر (ص) و فاطمه‏ (ع) و امیرالمؤمنین‏ ـ علیه السلام ـ و تلاش‏هایى که در راستاى کسب سجایاى اخلاقى و به جاى آوردن عبادات و فرامین الهى انجام داده بود، به دست آورد.

القابى که براى آن حضرت نقل شده، ‏به گوشه‏هایى از عظمت‏ شخصیت این بزرگ بانوى اسلام دلالت دارند. از جمله: عالمه غیر معلمه، نائبه الزهراء، عقیله النساء، الکامله، ولیدة الفصاحة، صدیقة الصغرى، معصومة الصغرى، صابرة محتسبه، بطلة کربلا، سلیلة الزهراء، امینة‏الله، محدثه، ناموس کبریا، قرة عین مرتضى، عقیلة بنى هاشم، محبوبة المصطفى، زاهده، عابده، نابغة الزهرا، سرّابیها و... همان‏ گونه که بیان شد، هر یک این لقب‏ها به گوشه کوچکى از فضیلت‏ها و اوصاف برجسته آن حضرت دلالت دارند؛ به عنوان نمونه، درباره برخى از این اوصاف و کمالات توضیح مختصرى در این بخش داده می شود:

1. خداشناسى و عرفان:

بى‏شک، همه کمالات آن حضرت در کل، علاوه بر بیان ابعاد شخصیت‏ بى‏نظیر این بانوى بزرگوار، به درجه بالاى عرفان و خداشناسى او دلالت دارد. اگر مرتبه توحیدش، نزدیک به مرتبه توحید حضرات معصومان نبود، هرگز نمى‏توانست‏ سکاندار توفان کربلا باشد.

هنوز کودکى بیش نبود که از پدر بزرگوارش على‏ ـ علیه السلام ـ پرسید: آیا مرا دوست دارى؟ حضرت فرمودند: بله دخترم؛ فرزندان ما پاره‏هاى جگرهاى ما هستند. آن‏گاه زینب ـ ‏علیها السلام ـ عرض کرد: محبت و خدا دوستى با حب فرزندان در قلب مؤمن چگونه جمع مى‏شود؟ اگر گریزى از این دو امر نیست، باید گفت: دوستى محض از آن خدا و مهرورزى براى فرزندان است. با این بیان، دختر زهرا علیها السلام کمال معرفت‏ خود را در توحید خالص به نمایش گذاشت.

در همان دوران کودکى حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ ، پدر بزرگوارشان به او فرمود: دخترم! بگو: یک.
زینب گفت: یک. آن‏گاه على‏ ـ علیه السلام ـ فرمودند بگو: دو. در این لحظه حضرت زینب سکوت کردند. چون سکوت ایشان طول کشید،  پدر فرمودند: دخترم! چرا سکوت کردى؟ عرض کرد: پدر جان با زبانى که گفته‏ام یک، توان دو گفتن را ندارم. امیرمؤمنان على‏ ـ علیه السلام ـ از این پاسخ بسیار عمیق دخترشان خیلى خوشحال شدند و او را که در این حال طفلى بیش نبودند، مورد تفقد و محبت قرار دادند. (3)

2. علم و دانش:

براى شناخت مقام علمى حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ مى‏توان به امور زیادى توجه و استناد کرد که از جمله آن‏هاست:

- خطبه‏هاى بسیار بلند و پرمحتوایى که از آن بانوى گرامى به جاى مانده است.

- به شهادت همه تاریخ نویسان در کوفه، ایشان کلاس‏هاى تفسیر و آموزش قرآن داشتند و زن‏هاى کوفه را با قرآن و احکام اسلامى آشنا مى‏ساختند.

- راویان بزرگى چون عبدالله بن عباس از او روایت‏هاى زیادى را نقل مى‏کند که از جمله این روایات است‏، خطبه تاریخى حضرت زهرا (ع). این در حالى است که زینب در زمان خوانده شدن این خطبه پنج‏ یا شش سال بیشتر نداشت و ابن عباس با این عبارت از آن حضرت در روایاتى که از او نقل مى‏کند، یاد کرده است: «حدثنى عقیلتنا زینب (4)؛بانوى فهیم و اندیشمند ما زینب بر من چنین روایت کردند. و برخى از او با تعبیر حبر و بحر یعنى سرشار از علم و دریاى علم یاد مى‏کنند. حتى زمانى که در مجلس یزید آن خطبه آتشین را بیان کردند، یزید درباره‏اش گفت: اینان خاندانى هستند که فصاحت و دانش و معرفت را از پیامبر به ارث برده‏اند و آن را با شیر مادر نوشیده‏اند. (5)

 و از شیخ صدوق روایت ‏شده است که زینب به جهت علم و دانش زیادى که داشت، از سوى امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ نیابت ‏خاص داشت و مردم در مسائل شرعى (حلال و حرام) به ایشان رجوع مى‏کردند.

در یک مورد نقل شده است، روزى امام حسن و امام حسین‏ ـ علیهما السلام ـ درباره بعضى از سخنان پیامبر اکرم‏ ـ صلى الله علیه وآله ـ با هم گفت‏وگو مى‏کردند. حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ وارد شدند و در بحث ایشان شرکت کردند و مسأله را با تمام صورى که داشت‏ با تفصیل تمام تبیین فرمودند.

حضرت امام حسن‏ ـ علیه السلام ـ وقتى این توانایى فوق‏العاده خواهر را دیدند، خطاب به او فرمودند: «انک حقا من شجرة النبوة و من معدن الرسالة...» (6) به راستى که تو از درخت نبوت و معدن رسالت هستى.

3. عبادت و بندگى:

هرچند سراسر زندگى حضرت زینب‏ ـ علیها السلام ـ براى حفظ و احیاى معارف اسلامى گذشت، که همه آن‏ها با هدف اطاعت از اوامر الهى انجام مى‏گرفت اما آن حضرت در عبادت به معنى خاص نیز از موقعیت‏ برجسته‏اى برخوردار بودند. در سخت‏ترین شرایط نیز به طور کامل به انجام وظایف عبادى اهتمام مى‏ورزیدند.

حضرت سجاد ـ علیه السلام ـ مى‏فرماید: عمه‏ام زینب در جریان حادثه کربلا با آن همه مشکلات حتى در شب عاشورا و شب یازدهم محرم نیز نماز شب را ترک نکردند. (7) امام حسین‏ ـ علیه السلام ـ به اندازه‏اى به خلوص و بندگى زینب اعتقاد داشتند که هنگام وداع خطاب به او فرمودند: یا اختاه لا تنسینى عند نافلة اللیل (8)؛ خواهرم مرا در نماز شب خود فراموش مکن.

باز امام سجاد ـ علیه السلام ـ مى‏فرماید: «عمه‏ام زینب در راه کوفه و شام، همواره نماز شب را به پا مى‏داشت. در برخى از منازل بین راه مى‏دیدم که او از فرط خستگى و رنجورى ناشى از آزار دشمن، نمازهایش را در حال نشسته مى‏خواند.» (9)

همه این وقایع، به خوبى از اهتمام کامل حضرت زینب به عبادات خبر مى‏دهد و درست‏ به دلیل برخوردارى از این ویژگى بوده که یکى از القاب آن حضرت «عابده آل على (ع)‏» انتخاب شده است.

4. شجاعت و شهامت:

برخورد حضرت زینب ـ ‏علیها السلام ـ در برابر دشمنان بسیار اعجاب‏انگیز است. وى با ستمگران با همه وجود به مبارزه برخاست، در حالى ‏که آنان در اوج عظمت و اقتدار بودند. خطبه بى‏نظیرى را در حضور دژخیمان ایراد نمود و شجاعت‏ بى‏مانندى را از خود به نمایش گذاشت.

یکى از نویسندگان در این‏ باره مى‏نویسد: برخورد و واکنش زینب در برابر دشمنان بسیار اعجاب‏انگیز است. آنان در حالى‏ که در اوج قدرت بودند، به تندى برخورد کرد. زینب شیرزنى از خاندان بنى هاشم است، آن‏ چنان با صداى بلند ندا سر داد که کاخ سلطنت امویان ستمگر و غاصب از جاى کنده شد و در مجلس یزید سفاک سخنرانى مهمى انجام داد که او و اطرافیانش را مفتضح نمود. (10)
 
----------------------------
پى ‏نوشت‏ها:

1. خصائص الزینبیه، ص 283.

2. امام حسین‏ (ع) در آخرین ساعات زندگى خود امانات الهى را به زینب ـ ‏علیها السلام ـ سپرده و حمایت و حفاظت از حضرت سجاد ـ علیه السلام ـ را به ایشان سفارش مى‏کنند و امام سجاد ـ علیه السلام ـ نیز در بیان احکام و برخى مسایل ولایت نیابت ‏خاصه به او داده بودند.

3. خصائص الزینبیه، ص 309.

4. سفینة‏البحار، ج 1، ص 558.

5. بحارالانوار، ج 45، ص 137.

6. السیدة زینب، محمود شرقادى، ص 98.

7. زینب کبرى، فریادى بر اعصار، ص 23.

8و9 زینب کبرى، ص 62 / ص 63.

10. مرقد العقیله زینب، ص 21.

منبع: تبیان

منبع: تبیان