اوپک ۶۶ ساله و سایه سنگین پیری!/ از نفت ۱۴۷ دلاری تا گذر از ۸ شوک تاریخی!
به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، اوپک از ۶۶ سال پیش که پنج کشور ایران، عراق، کویت، عربستان و ونزوئلا در بغداد بنای سازمان را پایه گذاشتند، قرار بود صدای کشورهای تولیدکننده نفت باشد اما از آن زمان نه فقط شاهد تاریخ بازار نفت بلکه بخشی از موتور محرک آن بوده و حالا به دوران پیری رسیده با تاریخچهای سرشار از اتفاقهای بزرگ و چالشهای پر مخاطره که حتی تا مرزهای فروپاشی سازمانی پیش رفته اما هر بار جان سالم به در برده است.
در این شش دهه، هشت شوک بزرگ نشان داد که نفت چگونه میتواند تورم، رشد اقتصادی، سیاست خارجی و حتی مسیر سرمایهگذاری جهان را تغییر دهد. از نفت چند دلاری دهه ۱۹۶۰ تا برنت بالای ۱۰۰ دلار در بحران ۲۰۲۶، یک واقعیت ثابت مانده و آن هم اینکه هر بار جهان تصور کرده بازار نفت را فهمیده، یک شوک تازه قواعد بازی را عوض کرده است.
۱۹۷۳؛ اوپک و تبدیل نفت به سلاح ژئوپلیتیک
جنگ یوم کیپور در سال ۱۹۷۳ نخستین شوک بزرگ نفتی را رقم زد. کشورهای نفتخیز عربی، صادراتشان به برخی کشورهای غربی را محدود کردند و قیمت نفت در فاصله کوتاهی به حدود سه برابر رسید. اثر این جهش فقط در قیمت بنزین نبود. هزینه حملونقل و تولید بالا رفت، تورم در کشورهای صنعتی تشدید شد و اقتصادهای واردکننده نفت تحت فشار قرار گرفتند.
بیشتر بخوانید:
مسیرهای خاورمیانه برای نفتکشها امن نیست!
پایان جنگ هم نفت را ارزان نمیکند
نقشه جدید آمریکا برای نفت آسیا
در سوی دیگر، درآمد کشورهای صادرکننده بهشدت افزایش یافت؛ مازاد حساب جاری صادرکنندگان عمده نفت در سال ۱۹۷۴ به حدود ۶۸ میلیارد دلار رسید. نفت برای نخستینبار به جهان نشان داد که میتواند همزمان یک کالای اقتصادی و یک سلاح ژئوپلیتیک باشد.
۱۹۷۹؛ اوپک و انقلاب اسلامی ایران!
شش سال بعد این بار ایران در مرکز شوک قرار گرفت. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و کاهش تولید نفت کشور، بازار را با ترس از کمبود عرضه نفت مواجه کرد. قیمتها جهش کرد و اقتصادهای صنعتی با ترکیبی خطرناک از تورم و رشد ضعیف روبهرو شدند اما واکنش جهان به این شوک مهمتر از خود افزایش قیمت بود. کشورها به سمت خودروهای کممصرف، ذخایر استراتژیک، تولید نفت خارج از اوپک و انرژیهای جایگزین رفتند. نفت گران، نخستین دشمن نفت شد.
۱۹۸۶؛ اوپک و شکستن قیمت نفت!
نیمه دهه ۱۹۸۰ جنگ بر سر سهم بازار بود. عربستان سعودی پس از سالها تلاش برای حمایت از قیمت و کاهش تولید، تولید خود را افزایش داد. نتیجه سقوط شدید قیمت بود؛ قیمت نفت از حدود ۲۷ دلار در سال ۱۹۸۵ به نزدیک ۱۲ دلار در سال ۱۹۸۶ رسید. شوک ۱۹۸۶ یک درس ماندگار داشت. اوپک با کاهش تولید قیمت را بالا برد اما با جنگ اعضا بر سر سهم بازار، سازمان میتوانست قیمت را فرو بریزد. کشورهای صادرکننده با افت درآمد مواجه شدند و اقتصادهای واردکننده از نفت ارزانتر نفس راحتی کشیدند.
۱۹۹۰؛ عراق قیمت نفت را دو برابر کرد!
حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ بازار نفت را وارد شوک دیگری کرد. این بار فقط از دست رفتن تولید عراق و کویت نگرانکننده نبود؛ بازار میترسید بحران به عربستان و سایر تولیدکنندگان خلیج فارس سرایت کند. قیمت نفت در چند ماه تقریباً دو برابر شد. این بحران یک مفهوم مهم را به ادبیات بازار نفت اضافه کرد: قیمت فقط به نفت موجود وابسته نیست؛ به نفتی که معاملهگران فکر میکنند ممکن است فردا وجود نداشته باشد هم وابسته است. ترس از کمبود، گاهی پیش از خود کمبود قیمت را منفجر میکند.
۲۰۰۸؛ سقوطی که کسی انتظارش را نداشت
در سال ۲۰۰۸ نفت به اوج تاریخی آن دوره رسید. رشد اقتصاد جهانی، جهش مصرف چین و نگرانی درباره عرضه، قیمت را تا محدوده ۱۴۷ دلار بالا برد. اما چند ماه بعد ورق برگشت. بحران مالی جهانی تقاضای نفت را شکست و قیمتها سقوط کردند. پیام ۲۰۰۸ متفاوت بود؛ نفت فقط از جنگ و تولیدکنندگان ضربه نمیخورد؛ اقتصاد جهانی نیز میتواند آن را به زانو درآورد. همانقدر که کمبود عرضه قیمت نفت را بالا میبرد، رکود اقتصادی میتواند مشتری نفت را از بازار حذف کند.
۲۰۲۰؛ نفتی که منفی شد
کرونا یکی از عجیبترین شوکهای تاریخ نفت را رقم زد. هواپیماها زمینگیر شدند، خودروها کمتر حرکت کردند و کارخانهها تعطیل شدند. تقاضا با سرعتی بیسابقه سقوط کرد و مخازن نفت در سراسر جهان پر شدند. آوریل ۲۰۲۰، برخی قراردادهای نفت آمریکا برای مدتی به محدوده منفی رسیدند. بانک جهانی همان زمان از سقوط حدود ۵۰ درصدی میانگین قیمت نفت در سهماهه نخست سال خبر داد. تصویر بازار تکاندهنده بود: فروشنده نفت حاضر بود برای خلاص شدن از نفت پول بدهد. این بحران نشان داد بازار نفت فقط از کمبود نمیترسد؛ مازاد عرضهای که جایی برای ذخیره شدن ندارد نیز میتواند بازار را منفجر کند.
۲۰۲۲؛ جنگ اوکراین و بازگشت امنیت انرژی
جنگ روسیه و اوکراین بار دیگر نفت را به مرکز سیاست جهانی بازگرداند. قیمت نفت از ۱۰۰ دلار عبور کرد و اروپا برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه به سمت LNG و تأمینکنندگان جدید رفت اما اتفاق مهمتر از قیمت نفت رخ داد: امنیت انرژی دوباره همردیف امنیت ملی قرار گرفت. کشورها دریافتند که داشتن قرارداد انرژی کافی نیست؛ مسیر انتقال، شریک تجاری، ذخایر استراتژیک و امکان جایگزینی عرضه نیز بخشی از امنیت انرژی هستند. بازار نفت از اینجا وارد دورهای شد که ژئوپلیتیک در آن نقشی حتی پررنگتر از گذشته داشت.
۲۰۲۶؛ تولد بحران از دل مسیرهای نفتی
هشتمین شوک، بحرانی است که هنوز تمام نشده است. در سال ۲۰۲۶ ضمن کاهش تولید، مسیر انتقال نفت هم ناامن شده و اختلال در تنگه هرمز و حملات به زیرساختهای انرژی خلیج فارس، عرضه واقعی بازار را تحت فشار گذاشتهاند. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده تولید جهانی نفت در اوت ۱.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یافته و به ۱۰۰.۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. این نهاد همچنین پیشبینی کاهش ۵.۷ میلیون بشکهای عرضه جهانی در کل سال ۲۰۲۶ را مطرح کرده است. قیمت نیز واکنش نشان داده است.
برنت در ۱۱ سپتامبر روی ۱۰۴.۶۱ دلار بسته شد و WTI به ۱۰۰.۰۵ دلار رسید. اما خطر اصلی فقط نفت خام نیست. گازوئیل و سایر فرآوردههای پالایشی نیز تحت فشار قرار گرفتهاند و شوک انرژی از بازار نفت خام به حملونقل، صنعت و تورم منتقل شده است. در تازهترین تحول، حملات به زیرساخت نفتی عربستان در ۱۵ سپتامبر قیمت برنت را به حدود ۱۰۶ دلار رساند و نگرانیها درباره اختلال طولانیتر عرضه را افزایش داد. این بار بازار با یک مسئله متفاوت مواجه است: ممکن است نفت در زمین وجود داشته باشد، اما رساندن آن به بازار دشوار باشد.
هشت شوک نفتی و یک درس بزرگ!
اگر این هشت شوک یا بحران را کنار هم بگذاریم، مسیر ۶۶ ساله اوپک شکل متفاوتی پیدا میکند. این هشت شوک یک پیام روشن دارند: بازار نفت با یک فرمول ساده «عرضه و تقاضا» قابل توضیح نیست. جنگ، تحریم، ذخایر، فناوری، رشد اقتصادی، مسیرهای کشتیرانی و حتی انتظارات معاملهگران میتوانند قیمت یک بشکه نفت را تغییر دهند. شاید به همین دلیل است که نفت، برخلاف پیشبینیهای مکرر درباره پایان عصر آن، هنوز یکی از مهمترین متغیرهای اقتصاد جهان باقی مانده است.
۶۶ سالگی اوپک؛ شوک بعدی کجاست؟
اگر هشت شوک گذشته هرکدام یک قطعه از نظم انرژی جهان را تغییر دادهاند، شوک بعدی قرار است کدام قطعه را جابهجا کند؟ اوپک امروز با بازاری روبهروست که بسیار پیچیدهتر از بازار نفت دهههای گذشته است. آمریکا با شیل، برزیل و گویان با تولید فزاینده، چین و هند با تقاضای عظیم و خودروهای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر با تغییر الگوی مصرف، بخشی از معادله جدید را ساختهاند. در این میان شاید بزرگترین شوک بعدی نه از یک جنگ و نه از یک میدان نفتی بلکه از تغییر ساختاری تقاضای نفت بیاید.
نکته پایانی اینکه ۶۶ سالگی اوپک نه فقط یک سالگرد بلکه آغاز یک شمارش معکوس خواهد بود؛ شمارشی برای سازمانی که در قرن بیستم برای مدیریت عصر نفت ساخته شد، حالا باید در قرن بیستویکم با آیندهای روبهرو شود که دیگر تضمین نمیکند نفت همیشه همان جایگاه گذشته را داشته باشد.
