بازخوانی تاریخ/ دیپلماتی که پای یکی از مهمترین قراردادهای تاریخ قاجار را امضا کرد
گاهی یک عکس قدیمی، دریچهای به یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران باز میکند. تصویری که میبینید، عکس رنگیشده و بازسازیشدهای از فرخخان غفاری کاشانی است؛ سیاستمدار و دیپلمات نامدار دوره ناصرالدینشاه که بیشتر با لقب امینالدوله شناخته میشود. مردی که نامش با یکی از مهمترین مأموریتهای دیپلماتیک ایران در سده نوزدهم گره خورده است.
کد خبر: ۱۳۸۷۰۴۳
| | 1320 بازدید
به گزارش تابناک، فرخخان در سال ۱۲۲۹ قمری (حدود ۱۱۹۱ خورشیدی/۱۸۱۲ میلادی) در خانواده مشهور غفاری کاشان به دنیا آمد؛ خاندانی که رجال سیاسی، هنرمندان و صاحبمنصبان بسیاری از دل آن برخاستند. او از همان جوانی وارد دستگاه دیوانی شد و به دلیل تسلط بر امور اداری، نگارش، سیاست و مذاکره، خیلی زود به یکی از چهرههای مورد اعتماد دربار قاجار تبدیل شد.
مأموریتی که سرنوشت یک جنگ را تغییر داد
در میانه دهه ۱۸۵۰ میلادی، ایران و بریتانیا بر سر مسئله هرات وارد جنگ شدند. دولت ایران، هرات را بخشی از قلمرو تاریخی خود میدانست و نیروهای ایرانی این شهر را تصرف کردند؛ اما بریتانیا که نگران گسترش نفوذ ایران در مرزهای هند بود، وارد جنگ شد و با حمله به بنادر جنوبی ایران، از جمله بوشهر و خرمشهر، فشار نظامی سنگینی وارد کرد.
در چنین شرایطی، ناصرالدینشاه، فرخخان را به عنوان سفیر ویژه راهی اروپا کرد تا راهی برای پایان دادن به جنگ پیدا کند. او ابتدا به استانبول و سپس به پاریس رفت و ماهها با نمایندگان فرانسه و بریتانیا مذاکره کرد.
سرانجام در سال ۱۸۵۷ میلادی، معاهده پاریس میان ایران و بریتانیا به امضا رسید؛ قراردادی که به جنگ پایان داد.
معاهده پاریس چه میگفت؟
بر اساس این توافق:
جنگ ایران و بریتانیا متوقف شد.
نیروهای بریتانیا از مناطق اشغالی جنوب ایران خارج شدند.
ایران نیز متعهد شد نیروهای خود را از هرات خارج کند.
دولت ایران استقلال افغانستان را پذیرفت و از ادعای حاکمیت مستقیم بر هرات صرفنظر کرد.
دو کشور روابط سیاسی خود را از سر گرفتند.
این قرارداد اگرچه به جنگ پایان داد، اما در تاریخ ایران همواره محل بحث بوده است. برخی آن را راهی ناگزیر برای جلوگیری از ادامه جنگ و خسارتهای بیشتر میدانند و برخی دیگر، از دست رفتن هرات را یکی از پیامدهای تلخ آن تلقی میکنند. با این حال، تقریباً همه مورخان اتفاق نظر دارند که فرخخان در شرایطی بسیار دشوار، یکی از پیچیدهترین مأموریتهای دیپلماتیک عصر قاجار را بر عهده داشت.
سفری که فقط سیاسی نبود
اقامت دو ساله فرخخان در اروپا، تنها به مذاکرات سیاسی محدود نشد. او از مراکز علمی، صنعتی، نظامی و فرهنگی فرانسه بازدید کرد و گزارشهای مفصلی برای دربار ایران فرستاد. این گزارشها امروز از منابع ارزشمند شناخت نگاه رجال ایرانی به اروپا در میانه قرن نوزدهم به شمار میروند.
او در نوشتههای خود از نظم شهری، راهآهن، کارخانهها، شیوه اداره نهادهای دولتی، آموزش، فناوری و حتی زندگی روزمره مردم اروپا سخن گفته است. این مشاهدات بعدها بر نگاه بخشی از نخبگان ایرانی نسبت به ضرورت اصلاحات اداری و فنی اثر گذاشت.
مردی با چند لقب
در طول فعالیت سیاسی، لقبهای مختلفی به فرخخان داده شد که مشهورترین آنها امینالدوله بود. البته در منابع تاریخی گاهی با لقبهای دیگری نیز از او یاد شده است؛ موضوعی که به تغییر مناصب و رسم اعطای لقب در دوره قاجار بازمیگردد.
خانوادهای تأثیرگذار
خاندان غفاری از شناختهشدهترین خاندانهای کاشان بودند. در میان اعضای این خانواده، نامهای برجستهای در سیاست، هنر و فرهنگ ایران دیده میشود. یکی از مشهورترین چهرههای این خاندان، کمالالملک، نقاش بزرگ ایران، بود که با فرخخان نسبت خانوادگی داشت و هر دو از شاخههای خاندان غفاری به شمار میرفتند.
پایان زندگی
فرخخان غفاری در سال ۱۲۸۸ قمری (۱۸۷۱ میلادی) درگذشت. هرچند نام او در میان رجال مشهور قاجار کمتر از شخصیتهایی مانند امیرکبیر یا سپهسالار بر سر زبانهاست، اما نقش او در پایان دادن به جنگ ایران و بریتانیا و حضورش در یکی از مهمترین مذاکرات خارجی ایران، جایگاهی ویژه در تاریخ دیپلماسی کشور برایش رقم زده است.
امروز، با رنگی شدن این تصویر قدیمی، چهره مردی دوباره جان گرفته که بیش از ۱۶۰ سال پیش، در سالنهای مذاکره پاریس، یکی از حساسترین پروندههای سیاست خارجی ایران را دنبال میکرد؛ پروندهای که نتیجه آن، برای سالها بر نقشه سیاسی منطقه و روابط خارجی ایران اثر گذاشت.
گزارش خطا
