سوخو-۲۴؛ بمب‌افکنی که برای ایران همیشه آماده بود، اما هرگز وارد جنگ نشد

به گزارش تابناک؛سوخو-۲۴ محصول دورانی است که مفهوم بمب‌افکن تاکتیکی معنا داشت؛ دورانی که هنوز موشک‌های کروز همه‌چیز را تعیین نمی‌کردند و هواپیما باید خودش را به دل آتش می‌زد. اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۶۰ میلادی به هواپیمایی نیاز داشت که بتواند در ارتفاع بسیار پایین، با سرعت بالا، در هر شرایط آب‌وهوایی و بدون اتکا به برتری هوایی مطلق، مأموریت تهاجمی انجام دهد. نتیجه این نیاز، سوخو-۲۴ بود؛ هواپیمایی سنگین، پرقدرت، با بال متغیر و تمرکز مطلق بر نفوذ و ضربه.

ورود سوخو-۲۴ به ایران به سال‌های پایانی جنگ تحمیلی بازمی‌گردد. ایران در آن مقطع، پس از سال‌ها تحریم و فرسایش ناوگان غربی، به یک بمب‌افکن تاکتیکی واقعی نیاز داشت؛ هواپیمایی که بتواند مأموریت‌هایی را انجام دهد که فانتوم‌های خسته و تایگرهای سبک دیگر از پسش برنمی‌آمدند. خرید سوخو-۲۴ نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت عملیاتی بود. ایران به دنبال هواپیمایی می‌گشت که مستقل از سامانه‌های غربی، قابل نگهداری در شرایط تحریم و قابل تطبیق با تاکتیک‌های بومی باشد.

سوخو-۲۴ از همان ابتدا نشان داد که پرنده‌ای ساده نیست. این هواپیما خلبان تنبل را تحمل نمی‌کند و تکنسین کم‌تجربه را هم. دو نفره بودن کابین، با نشستن افسر تسلیحات در کنار خلبان، نشان می‌دهد که فلسفه طراحی آن بر اساس مأموریت‌های پیچیده بوده؛ مأموریت‌هایی که نیاز به مدیریت همزمان پرواز، ناوبری، تسلیحات و بقا دارند. بال متغیر این هواپیما اجازه می‌دهد در برخاست و فرود رفتار یک پرنده سنگین را داشته باشد و در نفوذ، به یک موشک بالدار تبدیل شود.

سوخو-۲۴ اساساً برای پرواز در ارتفاع پایین ساخته شده است؛ جایی که خطای انسانی مساوی با برخورد به زمین است. سامانه ناوبری و رادار تعقیب عوارض زمینی این هواپیما، در زمان خودش یک جهش فناورانه محسوب می‌شد. هواپیما می‌تواند با حداقل دخالت خلبان، در ارتفاع بسیار کم و با سرعت بالا پرواز کند، پستی‌وبلندی زمین را بخواند و خود را با آن تطبیق دهد. این همان چیزی بود که آن را برای نفوذ به عمق سامانه‌های پدافندی دشمن مناسب می‌کرد.

موتورهای AL-21F-3A قلب تپنده این پرنده‌اند؛ موتورهایی پرمصرف، پرقدرت و سرسخت. سوخو-۲۴ اقتصادی نیست، کم‌مصرف نیست، و هرگز قرار نبود باشد. فلسفه‌اش «برو، بزن، برگرد» است. توان حمل مهمات متنوع، از بمب‌های سقوط آزاد گرفته تا موشک‌های هدایت‌شونده، به این هواپیما انعطاف عملیاتی بالایی می‌دهد. در نیروی هوایی ایران، این توان به‌تدریج با بومی‌سازی تسلیحات و سامانه‌ها تکمیل شد.

نکته مهم این است که سوخو-۲۴ ایرانی، یک کپی ساده از نمونه شوروی نیست. در طول سال‌ها، این هواپیما وارد فرآیند ارتقا شد؛ از اویونیک گرفته تا تسلیحات و حتی برخی سامانه‌های ناوبری. ایران یاد گرفت چگونه بدون پشتیبانی سازنده، این پرنده پیچیده را زنده نگه دارد. این کار ساده نبود و نیست، اما نتیجه‌اش حفظ یکی از مؤثرترین بمب‌افکن‌های تاکتیکی منطقه است.

با وجود همه توانایی‌ها، سوخو-۲۴ ایران هرگز وارد نبرد رسمی نشد. این موضوع گاهی به‌اشتباه به ضعف یا عدم کارایی نسبت داده می‌شود، در حالی که واقعیت دقیقاً برعکس است. سوخو-۲۴ برای سناریوهایی نگه داشته شد که قرار نبود به‌سادگی رخ دهند؛ برای روزهایی که تصمیم‌گیران می‌دانستند اگر این هواپیما بلند شود، یعنی شرایط به مرحله‌ای رسیده که بازگشتی در کار نیست.

در دکترین عملیاتی ایران، سوخو-۲۴ یک دارایی استراتژیک تاکتیکی محسوب می‌شود. نه برای نمایش، نه برای رزمایش‌های پر سر و صدا، بلکه برای مأموریت‌هایی که باید با دقت، غافلگیری و ضربه مؤثر همراه باشند. این هواپیما تمرین کرد، پرواز کرد، خلبانانش تجربه اندوختند، اما مأموریت جنگی واقعی به آن واگذار نشد؛ شاید چون همان تهدید بالقوه‌اش کافی بود.

از نظر فنی، سوخو-۲۴ امروز دیگر هواپیمای جوانی نیست. طراحی آن به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد و طبیعتاً در برابر جنگنده‌های نسل جدید محدودیت‌هایی دارد. سطح مقطع راداری بالا، نیاز به پشتیبانی لجستیکی سنگین و مصرف سوخت زیاد، همه نقاط ضعف آن هستند. اما در عین حال، این هواپیما هنوز یک بمب‌افکن واقعی است؛ نه یک پلتفرم چندمنظوره سبک، نه یک جنگنده تزئین‌شده با بمب.

سوخو-۲۴ در نیروی هوایی ایران، بیش از آنکه یک ابزار جنگی مصرف‌شده باشد، یک تجربه انباشته است. تجربه پرواز در ارتفاع پایین، مدیریت مأموریت‌های پیچیده و نگهداری یک سامانه سنگین در شرایط تحریم. این تجربه‌ها چیزی نیست که با خرید یک هواپیمای جدید به‌سادگی جایگزین شود.

 سوخو-۲۴ را باید همان‌طور دید که هست: یک بمب‌افکن تاکتیکی کلاسیک، با روحیه‌ای خشن و بی‌رحم، که برای جنگ ساخته شد اما در ایران بیشتر به نگهبان خاموش بدل شد. هواپیمایی که همیشه آماده بود، اما شاید همین آماده‌بودن، بزرگ‌ترین نقش آن در بازدارندگی بود.