"هوا فضا" در گفت و گو با رییس انجمن نجوم

اهمیت تحقیقات فضایی و نقش آن در آینده بشریت بر کسی پوشیده نیست. به همین دلیل تمامی کشورهای پیشرفته ویا در حال توسعه در زمینه موسسات تحقیقاتی خاصی را دارند که بودجه های هنگفتی را نیز برای آنها هزینه می کنند. در بررسی برنامه های هوا فضایی کشورمان با دکتر سعدالله نصیری‌قیدار، نماینده مجلس شورای اسلامی و رییس انجمن نجوم ایران به گفت وگو پرداختیم.

تابناک: اکثر کشورهای توسعه یافته جهان هزینه‌های زیادی در مسایل علوم سماوی انجام می دهند، توجه به این مقوله چه ضرورتی دارد و آیا در کشور ما اساسا نیازی هست که به این امر پرداخته شود؟
نصیری: موضوع هوافضا موضوع به ذات مهمی است، بخصوص با توجه به نقش آن در آینده، از اهمیت مضاعف برخوردار است. توجه کشورهای پیشرفته به فضا نشان دهنده آن است که این رشته در آینده حرف اول را در حوزه علم و فناوری خواهد زد . پیش بینی می شود که مسائل مربوط به  فضا چه در حوزه نظری و چه در حوزه عملی از موضوعات پر اهمیت سیاست گذاران دنیا در آغاز هزاره سوم باشد. کشورهای مختلف در این زمینه هزینه‌های هنگفتی می‌کنند و برنامه های بلند پروازانه ای را در این زمینه تدارک می بینند.

در ایران نیز اگر می‌خواهیم بر اساس سند چشم انداز بیست ساله باید جایگاه برتری را در منطقه به دست آوریم، نباید از اهمیت حوزه علوم و فنونی که به مسائل گوناگون فضا مربوط می شود، غافل شویم.
کره زمین که مکان سکون انسان است یکی از اجرام ناچیز عالم است و در قرآن نیز بیش از 120  آیه مربوط به مسائل آسمان و نجوم داریم که باید در این زمینه تدبر لازم انجام شود. اینکه مطالعات خود را تنها معطوف به زمین کنیم  و بقیه عالم را فراموش کنیم، یک نگاه علمی به عالم و فضا نیست. در ایران در حوزه فضا پتانسیل های خوبی چه از لحاظ نیروی انسانی و چه از لحاظ فن آوری وجود دارد. منتها توجه لازم به این امر نمی‌شود. سازمان هوافضا هم بیشتر به حرکات شکلی و صرفا در جهت ارائه یک گزارش به فعالیت می‌پردازد. در حالی که مباحث هوا و فضا موضوعات مهمی است و باید بطور جدی و با احساس مسئولیت زیادی باید به آن پرداخته شود، ولی از سازمان هوافضا چنین حرکتی مشاهده نمی‌شود و دلیل این امر عدم ارتباط قوی این سازمان با دانشگاه‌هاست. حتی در جلساتی که با مسئولین سازمان داشتیم قرار بر این شد که در چارچوب قراردادهای پژوهشی با دانشگاه‌ها در حوزه نجوم و فضا همکاری شود که در حد حرف باقی ماند و عملا اتفاقی نیفتاد .

اگر سازمان هوافضا گمان می کند مستقل از دانشگاه و نهادهای پژوهشی می تواند در این حوزه به تنهایی قدم‌های موثری بردارد ، این تفکر درستی نیست و لازمه این امر این است که با دانشگاه‌ها که امکانات بالقوه پژوهش را به دلیل داشتن مقاطع تحصیلات تکمیلی و آزمایشگاه‌های مجهز و داشتن علم فضا، دارند ارتباط موثری برقرار شود.
تابناک: شما بر ضرورت اهتمام بیشتر دستگاه‌های اجرایی به دانشگاه تاکید می‌کنید، چرا؟
نصیری: وقتی که می گوییم لازمه این کار آن است که باید این تحقیقات با مشارکت دانشگاه‌ها اتفاق بیفتد به این دلیل است که مساله فضا کاملا بر اساس علم و تکنولوژی است و در این زمینه باید پژوهش‌های لازم انجام شود و از آنجا که کشورهای پیشرفته بیشتر تحقیقات خود را بطور سری انجام می دهند و در اختیار سایر کشورها قرار نمی دهند، لذا مسئولین سازمان هوافضا لازم است بیشتر تلاش خود را متوجه دانشگاه‌ها کنند و از پژوهش‌هایی که در دانشگاه‌ها امکان حصول به نتیجه دارد، حمایت کنند.

تابناک: آیا توان و پتانسیل کشور ما به خصوص از لحاظ نیروی متخصص در علوم فضایی قابل قبول هست؟

نصیری: مسائل مربوط به فضا همانند سایر علوم یک جنبه نظری دارد و یک جنبه عملی. از نظر تئوری علم لازم برای مسائل فضا وجود دارد و مسائل مکانیک سماوی و پیش بینی حرکات اجرام سماوی و  نحوه قرار دادن ماهواره‌ها و اقمار مصنوعی در مدارات قابل محاسبه وجود دارد. منتها تکنولوژی این کار را باید با حمایت مسئولین امر و مشارکت دانشگاه‌ها به دست آورد.
ما بالقوه این توان را داریم که باید سرمایه گذاری لازم در این زمینه انجام شود. دانشجویان و دانشگاهیان و اساتید ما بارها نشان داده اند که اگر حمایت مختصری از آنها شود ارزش افزوده پژوهش‌های آنها قابل توجه است. بتحقق سهم پژوهشی از تولید ناخالص ملی تفاوت فاحشی با آنچه در برنامه چهارم پیش بینی شده، دارد و قرار بود 2 درصد از تولید ناخالص ملی در زمینه پژوهش هزینه شود، این عدد زیر نیم درصد است. با این وجود محققین دانشگاهی همت کردند و در برخی حوزه ها جایگاه اول را در منطقه داریم و با توجه به شتابی که دانشگاههای ما در این زمینه دارند به زودی مقام اول را در تمام زمینه های علمی به دست خواهیم آورد، لذا همانطور که حمایت‌های مقام معظم رهبری در پیشرفت علم و فنآوری تاثیرگذار بوده است، مسئولین اجرایی کشور نیز به جای آنکه حرف بزنند عملا بطور جدی از پژوهش حمایت کنند. بخصوص وزارت علوم تحقیقات و فنآوری رسالت خود را به عنوان متولی امر پژوهش و تحقیقات به قدرت آن را دنبال کند. از عملکرد این وزارت رضایت نداریم و انتظار داریم که بیش از پیش به این مهم توجه کنند .

تابناک:  برخی از مجریان زیاد عقیده ای به هزینه در زمینه های پژوهشی ندارند، شما به عنوان یک استاد پژوهشگر و عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس چگونه این طرز تفکر را تجزیه و تحلیل می‌کنید؟

نصیری: ما هر چیزی نداشته باشم از طریق پژوهش و تحقیق می توانیم آن را به دست آوریم، ولی اگر تولید علم و تحقیق را نداشته باشیم حتی منابع و مخازن دنیا نیز در اختیار داشته باشیم در عصر علم و فنآوری نمی‌توانیم با کشورهای پیشرفته رقابت کنیم و این هم در آموزه های دینی ما هست که مسائل تعلیم و تربیت توجه کنیم و کار تعلم تاکید شده و بیش از هزار جا  در قران به مساله تعلیم و تعلم مورد توجه قرار گرفته است. متاسفانه آن اهمیت لازم به این امر داده نمی شود و علی رغم تاکیدات مقام معظم رهبری مسئولان اجرایی به مساله علم و فنآوری توجه ندارند و گاهی در این زمینه بدسلیقگی هایی صورت می گیرد و انگیزه تحصیل را در دانشجویان و دانشگاهها پایین می آورد و شاهد این امر فرار مغزها از کشور است که آمار آن رو به فزونی است و به ما اخطار می دهد که روال‌مان را در حفظ و حراست از نیروهای نخبه  کشور عوض کنیم و با بکار بردن الفاظ تند و با برخورد بتونی با دانشمندان و نخبگان پرهیز شود.

تابناک: برخی از محققین و دانشمندان ایرانی در موسسات تحقیقاتی و پژوهشی کشورهای پیشرفته فعالیت دارند، آماری از تعداد این  افراد وجود دارد؟

نصیری: تعداد قابل توجهی از دانش آموختگان دانشگاه‌ها متاسفانه از کشور مهاجرت می کنند، که نه تنها از این نظر که کشور روی آنها سرمایه گذاری کرده و این سرمایه از کشور خارج می شود. بلکه خود اینها سرمایه عظیمی هستند که می توانند در حوزه تولید علم و فنآوری فعالیت کنند. افراد نخبه که از ذهن آنان افکار بدیع و نو تراوش می کند می توان در حوزه  فناوری پیشرفت داشته باشیم و اگر رفتار مسئولین به گونه ای باشد که این افراد به راحتی کشور را ترک کنند که بر اساس آمار کشور ایران مقام اول را در فرار مغزها داشته است و این زیبنده نظام جمهوری اسلامی نیست و انتظار این است که نظام جمهوری اسلامی نظامی باشد که نخبگان دنیا به سوی آن سرازیر شوند همانگونه که در سالیان دور اینگونه بوده و بسیاری از کشورهای شرق و غرب در مرکز علم و دانش آن دوران علم می آموختند این انتظار وجود داردکه در این راه گام برداریم نه اینکه شاهد فرار مغزها باشیم.