تحلیل دانشجعفري از وضعیت تحریم ها؛
بی سر و صدا، فتیله تحریم را پایین ميکشند
اگر دولت با افزایش کارایی سیاستهای اجرای اصل 44، عملا بتواند نقش بخش خصوصی را در اقتصاد ایران افزایش دهد و فضای کسب و کار کشور را بهبود بخشد و از طرف دیگر، هزینههای دولت را نیز کاهش دهد، قطعا با چابکی بهتري میتواند تحریمها را خنثی کند/ پیشبینی من این است که این تحریمها تأثیر چندانی در اقتصاد ما نخواهد گذاشت و همانند گذشته، ایران پیروز این میدان خواهد بود.
کد خبر: ۱۲۴۴۳۵
| | 16374 بازدید
سرویس اقتصادی ـ یکی از مباحث مهم این روزها بدون شک بحث تحریم های غرب و آمریکا بر ضد جمهوری اسلامی ایران است که تاکنون از زوایای گوناگون توسط متخصصین امر مورد واکاوی قرار گرفته است.
به گزارش «تابناک»، در همین رابطه هفته نامه پنجره گفتگویی را با دکتر داوود دانش جعفری به دلیل سابقه ریاست بر ستاد مرکزی پشتیبانی و مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس و هم به لحاظ مطالعات پژوهشی تحریمهای بینالمللی، انجام داده است که مهمترین نکات این گفتگو به شرح زیر است:
اهداف تحریم و سطوح مختلف آن
ـــ با مروری بر تحریمهایی که تاکنون از سوی کشورهای غربی به ویژه آمریکا و انگلیس صورت گرفته است، به ویژه با توجه به مستندات خودشان، میتوان گفت که آنها همواره چند هدف اصلی را در تحریمها دنبال کردهاند؛ برای نمونه، فشار بر کشور هدف برای تغییر نظام سیاسی آن. همچنین، تحمیل هزینههای اقتصادی به کشور هدف با روشهای گوناگون همچون محدودیتهای تجاری یا ممنوعیت سرمایهگذاری در آن کشور.
ـــ البته تحریمها دو سطح دارد:
نخست، تحریمهای محدود مثل قانون ایجاد محدودیت در صادرات کالاهای آمریکایی به کشورهای هدف که برای بسیاری از کشورها و از جمله ایران پیاده شده است.
دوم، تحریمهای جامع که در این نوع از تحریمها، محدودیتها و ممنوعیتها به مجموعه اقتصاد کشور هدف تسری مییابد.
البته ناگفته نماند که در تحریمهای اقتصادی، گاه از راهکاری مکمل و سرعتدهنده نظیر گفتمان دیپلماسی و یا حتی عملیات نظامی نیز استفاده شده است.
میزان گستردگی تحریمهای اقتصادی
ـــ نوع دیگری از دستهبندیهای تحریم نیز وجود دارد؛ مثلا تحریمهای یکجانبه و چندجانبه. منظور از تحریمهای یکجانبه، تحریمهایی است که یک کشور خاص، مثل آمریکا یا انگلیس، علیه کشوری دیگر اعمال میکند. تجربه عینی آن تحریمهایی است که آمریکا در چند سال گذشته در بسیاری از کشورها دنبال کرده است؛ برای نمونه در آمریکا قانونی با نام قانون منع تجارت آمریکا با کشورهای متخاصم، وضع کردهاند که درباره کشور هدف اعمال میکنند. یا اجرای قانون داماتو در مورد تحریم سرمایهگذاری در نفت و گاز ایران و لیبی دنبال شد و همچنین تحریم علیه کوبا که سالهاست ادامه دارد.
ـــ اما نوع دیگر، تحریمهای چند جانبه است که گروهی از کشورها برای مثال، چند کشور اروپایی یا سازمان ملل، درباره کشور هدف اعمال میکنند. بهترین مثال تحریمهای چندجانبه، تحریمهای سازمان ملل است که اتفاقا پس از دهه 1990 به این طرف، تعداد آن گسترده شده است و در دهههای اخیر کشورهایی نظیر کره شمالی، شوروی سابق، پرتقال، آفریقای جنوبی، رودزیا، عراق، یوگسلاوی سابق، لیبی، کامبوج، لیبریا، هائیتی، آنگولا، روآندا، اتیوپی، صربستان و کوبا مشمول آن شدهاند.
پیشینه تحریم های آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران
ـــ تحریمهای یکجانبه جمهوری اسلامی ایران توسط آمریکا تقریبا بلافاصله پس از انقلاب اسلامی شکل گرفت و از ممنوعیتهای نقل و انتقال مالی که حتی به ایرانیهای مقیم آمریکا نیز اجازه مبادله پول با ایران داده نمیشد، آغاز شد و بعدا به ممنوعیت ورود پسته و فرش ایران به آمریکا تسری پیدا کرد؛ بنابراین، ایران در سالهای اخیر همواره با انواع تحریمهای یکجانبه آمریکا روبه رو بوده و اوج این تحریمها در سالهای پیش، اجرای قانون داماتو بود که از سال 1994 اعمال شد.
ـــ البته به تازگی قطعنامه چهارم شورای امنیت سازمان ملل در ادامه سه قطعنامه قبلی با رایزنی آمریکا دنبال شد که با کوتاه آمدن برخی اعضای شورای امنیت، مثل روسیه و چین از مواضع پیشین به تصویب شورای امنیت رسید؛ این تحریم اخیر از نوع تحریمهای چندجانبه است.
تحریم ها چگونه اعمال می شود؟
ـــ امروزه تحریمکننده میتواند به اشکال گوناگونی ظاهر شود. برخی از تحریمها از سوی یک دولت مشخص یا جمعی از کشورها دنبال میشود. در مواقعی حتی بخشی از یک کشور یا دولت مثلا ایالتی خاص یا تعدادی از شرکتها تحریم را دنبال میکنند و یا حتی ممکن است سازمانهای مردمنهاد در تحریم یک کشور وارد شوند.
در مواردی شرکتهای چندملیتی نیز ممکن است در تحریم علیه کشوری وارد شوند. در کشور هدف هم مخاطب اصلی تحریم، میتواند دولت کشور هدف یا زیرمجموعههای آن باشد. البته در مواردی نیز ممکن است گروههای خاص در کشور هدف، مورد توجه تحریم باشند. حتی، ممکن است اشخاص یا شرکتی جزو اهداف تحریم در کشور هدف قرار گیرد.
راهکار و سازوکارهای کشورهای غربی برای تحریمها
ـــ در تحریمهای اقتصادی، سازوکارهای گوناگونی به کار گرفته شده است؛ مثلا تحریم مالی کشور هدف، جلوگیری از سرمایهگذاری در کشور هدف، یا محدودیت اعتبار بانکی به کشور هدف و حتی مسدود کردن اموال و دارایی کشور هدف در خارج؛ همانند همان اتفاقی که برای ایران در اوایل انقلاب اسلامی افتاد و دولت آمریکا اموال و داراییهای ایران را در آمریکا بلوکه کرد. کنترل صادرات و واردات کشور هدف، سیاستهای محدودکننده تجاری مثل بالا بردن تعرفههای صادرات، محدودیت رفت و آمد اتباع کشور هدف، محدودیت انتقال اطلاعات فنی و اقتصادی و در واقع، فنآوری به کشور هدف و محدودیت انتقال تجربیات مدیریتی از دیگر سازوکارهای تحریم کشورهای غربی به ویژه آمریکاست؛ بنابراین، میبینیم که تحریم اقتصادی، سازوکارهای گستردهای دارد و خیلی از اینها درباره ایران در سالهای گذشته اعمال شده است.
در تحریمهای اقتصادی، متغیرهای اقتصادی متنوعی آماج تحریمکنندگان قرار میگیرد تا فشار به کشور هدف را تشدید کنند؛ برای نمونه، کاهش سود شرکتهای دولتی یا خصوصی، کاهش فروش شرکتها، کاهش اشتغال، کاهش رشد اقتصادی، پایین آوردن سطح زندگی مردم و به طور کلی، ایجاد مانع برای توسعه اقتصادی کشور هدف جزو اهداف تحریمکنندگان است.
میزان موفقیت کشورهای غربی به ویژه آمریکا در زمینه اعمال تحریمها موفق
ـــ نخست این که موضوع اثربخشی تحریمها در سالهای اخیر، موضوع سئوال و بحث بسیاری از محافل سیاستگذاری خارجی و دانشگاهها به ویژه در آمریکا بوده است. برای نمونه، در سالهای پایانی دهه نود، تحقیقات جامعی توسط یک اقتصاددان آمریکایی به نام «هوف باور» در سال 1997 منتشر شد که اثرات تحریمهای اقتصادی آمریکا را بر اقتصاد آمریکا و کشور هدف اندازهگیری کرده و نتایج جالبی نیز به دست آورده بود؛ مثلا، اینکه در بیشتر تحریمهای گذشته، نوعی ناکارآمدی دیده میشود، یکی از این نتایج بود.
ـــ همچنین اینکه دامنه اثر تحریم صرفا، محدود به گروه هدف تحریم نبوده و در خیلی از اوقات، به گروههایی که جزو اهداف اعلام شده نبودهاند نیز ضربه زده است. مثلا در مواردی هدف تحریم، محدودیت تجاری کشور هدف بوده، اما در واقع خود اقتصاد آمریکا هم از این موضوع آسیب دیده است.
ـــ تحقیق مشابهي که در سال 1998 توسط یکی از اساتید دانشگاه ام.آی.تی به انجام رسید نیز نشان میدهد که ضرر ناشی از اعمال تحریمهای آمریکا علیه چند کشور در همان سال دست کم ده میلیارد و سیصد میلیون دلار بوده است. در این رابطه، تحریم چین، نزدیک چهار میلیارد و چهارصد میلیون دلار و روسیه سه میلیارد دلار به شرکتهای آمریکایی ضربه زده است.
ـــ نتایج قانون داماتو درباره تحریم سرمایهگذاری نفتی ایران و لیبی هم نشان داد که شرکتهای آمریکایی فقط در سال 1998 از این تحریمها، حدود یک میلیارد و پانصد میلیون دلار آسیب دیدند.
ـــ نکته دیگر، آثار اجتماعی و خسارتهای انسانی است که امروز برای کشورهای تحریمکننده بهویژه آمریکا بهنوعی آبروریزی در نزد جهانیان تبدیل شده است. مثلا تحریم عراق را به یاد بیاورید. پیش از حمله نظامی آمریکا به این کشور و نیز اشغال، خسارتهای گسترده مثل مرگ و میر کودکان در عراق به وجود آمد که بیشتر آنها متوجه گروههای فقیر جامعه عراق بود. این از نتایج تحریمهاست که برای آمریکا خیلی گران تمام شد.
ـــ از سوی دیگر، اینکه تا چه اندازه دیگر کشورها با کشور تحریمکننده، همکاری کردهاند نیز از جمله عواملی است که روی اثرپذیری تحریمها مؤثر بوده است. نکته دیگر هم این است که اثربخشی تحریمها، با تعدد آبراهها و گستردگی مرزهای زمینی کشور هدف رابطه عکس دارد؛ یعنی هر چقدر دسترسی کشور هدف به مرزها و آبراهها، بیشتر باشد، اثربخشی تحریمها کاهش مییابد؛ بنابراین، در یک جمله میتوان چنین جمعبندی کرد: اثربخشی تحریمهای انجام شده ناچیز بوده است. به همین دلیل، امروزه در محافل علمی و دانشگاهی حتی در خود آمریکا، سخن از ناکارایی تحریمها بسیار بوده و به دنبال دست یازیدن به سایر روشهای اثربخش هستند.
ـــ نکته قابل توجه و جالب هم این است که این افزایش درآمدها، همواره بیش از افزایش هزینهها بوده است؛ بنابراین، عملا چنین شرایطی تحریمها را خنثی کرده است. برای نمونه، در سالهای گذشته، وضعیت حساب سرمایه ایران در اثر اعمال محدودیتهای مالی و محدودیتهای تجاری، به ضرر ایران بود و حتی خالص حساب سرمایه ایران منفی شد، ولی افزایش درآمدهای نفتی ایران به مراتب بیشتر از کاهش حساب سرمایه بوده است. به عبارت دیگر، در سال 1383 که حساب سرمایه ایران به اندازه 7 میلیارد و 300 میلیون مثبت بود؛ یعنی ورود سرمایه از بیرون به ایران، بیش از 7 میلیارد و 300 میلیون از میزان خروج سرمایه از ایران بود.
پیشبینی موفقیت یا عدم موفقیت تحریمهای جدید علیه ایران
ـــ پیشبینی من این است که این تحریمها تأثیر چندانی در اقتصاد ما نخواهد گذاشت و همانند گذشته، ایران پیروز این میدان خواهد بود.
نخست به همان دلایل عمومی که پژوهشگران آمریکایی نیز درباره ناکارآمدی تحریمها گفتهاند و قبلا نیز به آنها اشاره کردم. مثل دوری فاصله آمریکا و حتی اروپا با ایران یا گستردگی مرزهای ایران که امکان موفقیت تحریم را کاهش میدهد.
دلیل دوم این که ایران و آمریکا اصولا از لحاظ تجاری، روابط بسیار محدودی با یکدیگر دارند و برای همین، تحریم آمریکا نمیتواند در اقتصاد ایران مؤثر باشد. البته در مورد اروپا به دلیل روابط تجاری گسترده ایران با آنها وضعیت کمی فرق میکند. برخی کشورهای اروپایی در سالهای گذشته، شریک اول اقتصادی ایران بودهاند، ولی به همین دلیل هم معتقدم که تحریم اخیر همان گونه که به ایران لطمه میزند، به کشورهای اروپایی نیز ضربه میزند.
به نظر من، اروپا هم این درک را دارد و مطمئنا در نخستین فرصت راهکار دور زدن تحریم را دنبال خواهد کرد، چراکه ادامه وضع موجود به ضرر اروپاست. به نظر من، اظهارات اخیر رومانو پرودی، اقتصاددان برجسته و سیاستمدار کهنهکار ایتالیايي، درباره ضرورت نزدیکی اروپا و ایران را میتوان در این چهارچوب تحلیل کرد.
دلیل سوم عدم موفقیت تحریمها، شرایط ژئواستراتژیک و خاص ایران است.
ایران امروزه در شرایطی قرار دارد که اجرای تحریم را بسیار مشکل کرده است؛ نخست این که مرزهای زمینی و آبی ایران با کشورهای همسایه گسترده است. دوم آن که منافع استراتژیک بسیاری از کشورها با اقتصاد ایران گره خورده است و زمینه ای را فراهم کرده که این تحریمها نمیتواند قوام پیدا کند.
آنچه تاکنون برای آمریکا روزنه امیدی برای اثربخشی تحریم اخیر بوده، خود قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل نبوده است، بلکه آمریکا به دنبال جلب همکاری دیگر کشورها برای اعمال تحریمها، فراتر از قطعنامه سازمان ملل بوده است. اگر متن دو تحریم را کنار یکدیگر بگذاریم، آنچه را دلخواه آمریکاست، درخواهیم یافت.
دلیل چهارم آن است که تجربه تحریمهای آمریکا مثل تحریم موسوم به «نفت در برابر غذا» در مورد عراق، نشان داد که حتی خود آمریکا بهعنوان کشور اصلی طراح این نوع تحریمها، معمولا از نخستین نقضکنندگان این تحریمها خواهد بود.
دلیل پنجم این است که در حقیقت ظهور این قطعنامه در مقطع زمانی کنونی بر پایه یک اشتباه استراتژیک شکل گرفته است و به زودی فرو خواهد ریخت. شاید آمریکاییها به اشتباه فکر میکردند که اختلاف نظرهای سیاسی در درون ایران، باعث خواهد شد که عدهای فرش قرمز برای آنها پهن کنند؛ غافل از اینکه امروزه حفظ استقلال ایران از جمله در مسائل هستهای تبدیل به راهبرد ملی شده و همه مردم ایران یک حرف را میزنند.
نمونه های تاریخی از شکست غربی ها
ـــ یادمان نرفته که روزی که حکومت دستنشانده قاجار از سوی انگلیسیها بر سر کار بود، چطور آیتالله میرزای شیرازی در حالی که ذرهای در قدرت سیاسی مشارکت نداشت، صرفا با نوشتن یک جمله کوتاه چنان بلایی بر سر انگلیسیها آوردند که خاطره آن هنوز از ذهن سیاستمداران انگلیسی خارج نشده است. مردم ایران در طول تاریخ همواره با موضوع دخالت بیگانگان مخالف بودهاند.
حالا چطور تحریمکنندگان انتظار دارند که نظام جمهوری اسلامی ایران یعنی نظامی که قدرتمند است و ریشه دارد و در عینحال مورد توجه و تأیید ملت ایران است و در رأس آن عالم فرزانهای چون آیتالله خامنهای قرار دارند؛ شخصیتی که دارای محبوبیت تودهای و مردمی گسترده هستند و در ضمن، مرجع تقلیدیاند که دامنه مقلدین ایشان از مرزهای جغرافیایی ایران گذشته است، در برابر این فشارها کوتاه بیاید؟
قطعا رهبری ایران با توجه به اینکه یک استراتژیست برجسته هستند و به خوبی مسائل سیاسی داخلی و خارجی کشور را تحلیل میکنند و در دوران رهبری خود نیز با فرماندهی هوشمندانه بر نیروهای نظامی کشور، توانستهاند قابلیتهای دفاعی و بازدارندگی کشور را تا بالاترین سطح ارتقا دهند، این بار نیز نخواهند گذاشت ایران از این تهدید دچار آسیب شود. در ایران از رهبری گرفته تا دیگر مراجع تقلید، جملگی، مقاومت را در برابر زیادهخواهی بیگانگان نوعی تکلیف شرعی مردم میدانند. همان گونه که مردم نیز این فشارها را به عنوان یک عبادت برای رضایت خدا تلقی خواهند کرد.
با همه این احوال، نباید تحریم را شوخی گرفت
ـــ البته مطمئنا این حرفها به این معنا نیست که دولت ایران تحریم را جدی نگرفته است. خوشبختانه دولت برنامههایی را پیشبینی کرده که توانایی هضم تحریم را در خود دارد. برای مثال دیدید که تحریمکنندگان امید فراوانی به تحریم بنزین بسته بودند، اما متخصصین ایرانی در حالیکه برنامه خودکفایی بنزین را برای دو سال بعد طراحی کرده بودند، با تغییر برنامه تولید واحدهای احداث شده قبلی و نیز افزایش ظرفیت تولید، توانستند خودکفایی بنزین کشور را جلو بیندازند و لذا امید تحریمکنندکان را نقش بر آب کنند.
ـــ البته اگر دولت با افزایش کارایی سیاستهای اجرای اصل 44، عملا بتواند نقش بخش خصوصی را در اقتصاد ایران افزایش دهد و فضای کسب و کار کشور را بهبود بخشد و از طرف دیگر، هزینههای دولت را نیز کاهش دهد، قطعا با چابکی بهتري میتواند تحریمها را خنثی کند.
متن کامل این گفتگو را اینجا بخوانید.
به گزارش «تابناک»، در همین رابطه هفته نامه پنجره گفتگویی را با دکتر داوود دانش جعفری به دلیل سابقه ریاست بر ستاد مرکزی پشتیبانی و مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس و هم به لحاظ مطالعات پژوهشی تحریمهای بینالمللی، انجام داده است که مهمترین نکات این گفتگو به شرح زیر است:
اهداف تحریم و سطوح مختلف آن
ـــ با مروری بر تحریمهایی که تاکنون از سوی کشورهای غربی به ویژه آمریکا و انگلیس صورت گرفته است، به ویژه با توجه به مستندات خودشان، میتوان گفت که آنها همواره چند هدف اصلی را در تحریمها دنبال کردهاند؛ برای نمونه، فشار بر کشور هدف برای تغییر نظام سیاسی آن. همچنین، تحمیل هزینههای اقتصادی به کشور هدف با روشهای گوناگون همچون محدودیتهای تجاری یا ممنوعیت سرمایهگذاری در آن کشور.
ـــ البته تحریمها دو سطح دارد:
نخست، تحریمهای محدود مثل قانون ایجاد محدودیت در صادرات کالاهای آمریکایی به کشورهای هدف که برای بسیاری از کشورها و از جمله ایران پیاده شده است.
دوم، تحریمهای جامع که در این نوع از تحریمها، محدودیتها و ممنوعیتها به مجموعه اقتصاد کشور هدف تسری مییابد.
البته ناگفته نماند که در تحریمهای اقتصادی، گاه از راهکاری مکمل و سرعتدهنده نظیر گفتمان دیپلماسی و یا حتی عملیات نظامی نیز استفاده شده است.
میزان گستردگی تحریمهای اقتصادی
ـــ نوع دیگری از دستهبندیهای تحریم نیز وجود دارد؛ مثلا تحریمهای یکجانبه و چندجانبه. منظور از تحریمهای یکجانبه، تحریمهایی است که یک کشور خاص، مثل آمریکا یا انگلیس، علیه کشوری دیگر اعمال میکند. تجربه عینی آن تحریمهایی است که آمریکا در چند سال گذشته در بسیاری از کشورها دنبال کرده است؛ برای نمونه در آمریکا قانونی با نام قانون منع تجارت آمریکا با کشورهای متخاصم، وضع کردهاند که درباره کشور هدف اعمال میکنند. یا اجرای قانون داماتو در مورد تحریم سرمایهگذاری در نفت و گاز ایران و لیبی دنبال شد و همچنین تحریم علیه کوبا که سالهاست ادامه دارد.
ـــ اما نوع دیگر، تحریمهای چند جانبه است که گروهی از کشورها برای مثال، چند کشور اروپایی یا سازمان ملل، درباره کشور هدف اعمال میکنند. بهترین مثال تحریمهای چندجانبه، تحریمهای سازمان ملل است که اتفاقا پس از دهه 1990 به این طرف، تعداد آن گسترده شده است و در دهههای اخیر کشورهایی نظیر کره شمالی، شوروی سابق، پرتقال، آفریقای جنوبی، رودزیا، عراق، یوگسلاوی سابق، لیبی، کامبوج، لیبریا، هائیتی، آنگولا، روآندا، اتیوپی، صربستان و کوبا مشمول آن شدهاند.
پیشینه تحریم های آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران
ـــ تحریمهای یکجانبه جمهوری اسلامی ایران توسط آمریکا تقریبا بلافاصله پس از انقلاب اسلامی شکل گرفت و از ممنوعیتهای نقل و انتقال مالی که حتی به ایرانیهای مقیم آمریکا نیز اجازه مبادله پول با ایران داده نمیشد، آغاز شد و بعدا به ممنوعیت ورود پسته و فرش ایران به آمریکا تسری پیدا کرد؛ بنابراین، ایران در سالهای اخیر همواره با انواع تحریمهای یکجانبه آمریکا روبه رو بوده و اوج این تحریمها در سالهای پیش، اجرای قانون داماتو بود که از سال 1994 اعمال شد.
ـــ البته به تازگی قطعنامه چهارم شورای امنیت سازمان ملل در ادامه سه قطعنامه قبلی با رایزنی آمریکا دنبال شد که با کوتاه آمدن برخی اعضای شورای امنیت، مثل روسیه و چین از مواضع پیشین به تصویب شورای امنیت رسید؛ این تحریم اخیر از نوع تحریمهای چندجانبه است.
تحریم ها چگونه اعمال می شود؟
ـــ امروزه تحریمکننده میتواند به اشکال گوناگونی ظاهر شود. برخی از تحریمها از سوی یک دولت مشخص یا جمعی از کشورها دنبال میشود. در مواقعی حتی بخشی از یک کشور یا دولت مثلا ایالتی خاص یا تعدادی از شرکتها تحریم را دنبال میکنند و یا حتی ممکن است سازمانهای مردمنهاد در تحریم یک کشور وارد شوند.
در مواردی شرکتهای چندملیتی نیز ممکن است در تحریم علیه کشوری وارد شوند. در کشور هدف هم مخاطب اصلی تحریم، میتواند دولت کشور هدف یا زیرمجموعههای آن باشد. البته در مواردی نیز ممکن است گروههای خاص در کشور هدف، مورد توجه تحریم باشند. حتی، ممکن است اشخاص یا شرکتی جزو اهداف تحریم در کشور هدف قرار گیرد.
راهکار و سازوکارهای کشورهای غربی برای تحریمها
ـــ در تحریمهای اقتصادی، سازوکارهای گوناگونی به کار گرفته شده است؛ مثلا تحریم مالی کشور هدف، جلوگیری از سرمایهگذاری در کشور هدف، یا محدودیت اعتبار بانکی به کشور هدف و حتی مسدود کردن اموال و دارایی کشور هدف در خارج؛ همانند همان اتفاقی که برای ایران در اوایل انقلاب اسلامی افتاد و دولت آمریکا اموال و داراییهای ایران را در آمریکا بلوکه کرد. کنترل صادرات و واردات کشور هدف، سیاستهای محدودکننده تجاری مثل بالا بردن تعرفههای صادرات، محدودیت رفت و آمد اتباع کشور هدف، محدودیت انتقال اطلاعات فنی و اقتصادی و در واقع، فنآوری به کشور هدف و محدودیت انتقال تجربیات مدیریتی از دیگر سازوکارهای تحریم کشورهای غربی به ویژه آمریکاست؛ بنابراین، میبینیم که تحریم اقتصادی، سازوکارهای گستردهای دارد و خیلی از اینها درباره ایران در سالهای گذشته اعمال شده است.
در تحریمهای اقتصادی، متغیرهای اقتصادی متنوعی آماج تحریمکنندگان قرار میگیرد تا فشار به کشور هدف را تشدید کنند؛ برای نمونه، کاهش سود شرکتهای دولتی یا خصوصی، کاهش فروش شرکتها، کاهش اشتغال، کاهش رشد اقتصادی، پایین آوردن سطح زندگی مردم و به طور کلی، ایجاد مانع برای توسعه اقتصادی کشور هدف جزو اهداف تحریمکنندگان است.
میزان موفقیت کشورهای غربی به ویژه آمریکا در زمینه اعمال تحریمها موفق
ـــ نخست این که موضوع اثربخشی تحریمها در سالهای اخیر، موضوع سئوال و بحث بسیاری از محافل سیاستگذاری خارجی و دانشگاهها به ویژه در آمریکا بوده است. برای نمونه، در سالهای پایانی دهه نود، تحقیقات جامعی توسط یک اقتصاددان آمریکایی به نام «هوف باور» در سال 1997 منتشر شد که اثرات تحریمهای اقتصادی آمریکا را بر اقتصاد آمریکا و کشور هدف اندازهگیری کرده و نتایج جالبی نیز به دست آورده بود؛ مثلا، اینکه در بیشتر تحریمهای گذشته، نوعی ناکارآمدی دیده میشود، یکی از این نتایج بود.
ـــ همچنین اینکه دامنه اثر تحریم صرفا، محدود به گروه هدف تحریم نبوده و در خیلی از اوقات، به گروههایی که جزو اهداف اعلام شده نبودهاند نیز ضربه زده است. مثلا در مواردی هدف تحریم، محدودیت تجاری کشور هدف بوده، اما در واقع خود اقتصاد آمریکا هم از این موضوع آسیب دیده است.
ـــ تحقیق مشابهي که در سال 1998 توسط یکی از اساتید دانشگاه ام.آی.تی به انجام رسید نیز نشان میدهد که ضرر ناشی از اعمال تحریمهای آمریکا علیه چند کشور در همان سال دست کم ده میلیارد و سیصد میلیون دلار بوده است. در این رابطه، تحریم چین، نزدیک چهار میلیارد و چهارصد میلیون دلار و روسیه سه میلیارد دلار به شرکتهای آمریکایی ضربه زده است.
ـــ نتایج قانون داماتو درباره تحریم سرمایهگذاری نفتی ایران و لیبی هم نشان داد که شرکتهای آمریکایی فقط در سال 1998 از این تحریمها، حدود یک میلیارد و پانصد میلیون دلار آسیب دیدند.
ـــ نکته دیگر، آثار اجتماعی و خسارتهای انسانی است که امروز برای کشورهای تحریمکننده بهویژه آمریکا بهنوعی آبروریزی در نزد جهانیان تبدیل شده است. مثلا تحریم عراق را به یاد بیاورید. پیش از حمله نظامی آمریکا به این کشور و نیز اشغال، خسارتهای گسترده مثل مرگ و میر کودکان در عراق به وجود آمد که بیشتر آنها متوجه گروههای فقیر جامعه عراق بود. این از نتایج تحریمهاست که برای آمریکا خیلی گران تمام شد.
ـــ از سوی دیگر، اینکه تا چه اندازه دیگر کشورها با کشور تحریمکننده، همکاری کردهاند نیز از جمله عواملی است که روی اثرپذیری تحریمها مؤثر بوده است. نکته دیگر هم این است که اثربخشی تحریمها، با تعدد آبراهها و گستردگی مرزهای زمینی کشور هدف رابطه عکس دارد؛ یعنی هر چقدر دسترسی کشور هدف به مرزها و آبراهها، بیشتر باشد، اثربخشی تحریمها کاهش مییابد؛ بنابراین، در یک جمله میتوان چنین جمعبندی کرد: اثربخشی تحریمهای انجام شده ناچیز بوده است. به همین دلیل، امروزه در محافل علمی و دانشگاهی حتی در خود آمریکا، سخن از ناکارایی تحریمها بسیار بوده و به دنبال دست یازیدن به سایر روشهای اثربخش هستند.
ـــ نکته قابل توجه و جالب هم این است که این افزایش درآمدها، همواره بیش از افزایش هزینهها بوده است؛ بنابراین، عملا چنین شرایطی تحریمها را خنثی کرده است. برای نمونه، در سالهای گذشته، وضعیت حساب سرمایه ایران در اثر اعمال محدودیتهای مالی و محدودیتهای تجاری، به ضرر ایران بود و حتی خالص حساب سرمایه ایران منفی شد، ولی افزایش درآمدهای نفتی ایران به مراتب بیشتر از کاهش حساب سرمایه بوده است. به عبارت دیگر، در سال 1383 که حساب سرمایه ایران به اندازه 7 میلیارد و 300 میلیون مثبت بود؛ یعنی ورود سرمایه از بیرون به ایران، بیش از 7 میلیارد و 300 میلیون از میزان خروج سرمایه از ایران بود.
پیشبینی موفقیت یا عدم موفقیت تحریمهای جدید علیه ایران
ـــ پیشبینی من این است که این تحریمها تأثیر چندانی در اقتصاد ما نخواهد گذاشت و همانند گذشته، ایران پیروز این میدان خواهد بود.
نخست به همان دلایل عمومی که پژوهشگران آمریکایی نیز درباره ناکارآمدی تحریمها گفتهاند و قبلا نیز به آنها اشاره کردم. مثل دوری فاصله آمریکا و حتی اروپا با ایران یا گستردگی مرزهای ایران که امکان موفقیت تحریم را کاهش میدهد.
دلیل دوم این که ایران و آمریکا اصولا از لحاظ تجاری، روابط بسیار محدودی با یکدیگر دارند و برای همین، تحریم آمریکا نمیتواند در اقتصاد ایران مؤثر باشد. البته در مورد اروپا به دلیل روابط تجاری گسترده ایران با آنها وضعیت کمی فرق میکند. برخی کشورهای اروپایی در سالهای گذشته، شریک اول اقتصادی ایران بودهاند، ولی به همین دلیل هم معتقدم که تحریم اخیر همان گونه که به ایران لطمه میزند، به کشورهای اروپایی نیز ضربه میزند.
به نظر من، اروپا هم این درک را دارد و مطمئنا در نخستین فرصت راهکار دور زدن تحریم را دنبال خواهد کرد، چراکه ادامه وضع موجود به ضرر اروپاست. به نظر من، اظهارات اخیر رومانو پرودی، اقتصاددان برجسته و سیاستمدار کهنهکار ایتالیايي، درباره ضرورت نزدیکی اروپا و ایران را میتوان در این چهارچوب تحلیل کرد.
دلیل سوم عدم موفقیت تحریمها، شرایط ژئواستراتژیک و خاص ایران است.
ایران امروزه در شرایطی قرار دارد که اجرای تحریم را بسیار مشکل کرده است؛ نخست این که مرزهای زمینی و آبی ایران با کشورهای همسایه گسترده است. دوم آن که منافع استراتژیک بسیاری از کشورها با اقتصاد ایران گره خورده است و زمینه ای را فراهم کرده که این تحریمها نمیتواند قوام پیدا کند.
آنچه تاکنون برای آمریکا روزنه امیدی برای اثربخشی تحریم اخیر بوده، خود قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل نبوده است، بلکه آمریکا به دنبال جلب همکاری دیگر کشورها برای اعمال تحریمها، فراتر از قطعنامه سازمان ملل بوده است. اگر متن دو تحریم را کنار یکدیگر بگذاریم، آنچه را دلخواه آمریکاست، درخواهیم یافت.
دلیل چهارم آن است که تجربه تحریمهای آمریکا مثل تحریم موسوم به «نفت در برابر غذا» در مورد عراق، نشان داد که حتی خود آمریکا بهعنوان کشور اصلی طراح این نوع تحریمها، معمولا از نخستین نقضکنندگان این تحریمها خواهد بود.
دلیل پنجم این است که در حقیقت ظهور این قطعنامه در مقطع زمانی کنونی بر پایه یک اشتباه استراتژیک شکل گرفته است و به زودی فرو خواهد ریخت. شاید آمریکاییها به اشتباه فکر میکردند که اختلاف نظرهای سیاسی در درون ایران، باعث خواهد شد که عدهای فرش قرمز برای آنها پهن کنند؛ غافل از اینکه امروزه حفظ استقلال ایران از جمله در مسائل هستهای تبدیل به راهبرد ملی شده و همه مردم ایران یک حرف را میزنند.
نمونه های تاریخی از شکست غربی ها
ـــ یادمان نرفته که روزی که حکومت دستنشانده قاجار از سوی انگلیسیها بر سر کار بود، چطور آیتالله میرزای شیرازی در حالی که ذرهای در قدرت سیاسی مشارکت نداشت، صرفا با نوشتن یک جمله کوتاه چنان بلایی بر سر انگلیسیها آوردند که خاطره آن هنوز از ذهن سیاستمداران انگلیسی خارج نشده است. مردم ایران در طول تاریخ همواره با موضوع دخالت بیگانگان مخالف بودهاند.
حالا چطور تحریمکنندگان انتظار دارند که نظام جمهوری اسلامی ایران یعنی نظامی که قدرتمند است و ریشه دارد و در عینحال مورد توجه و تأیید ملت ایران است و در رأس آن عالم فرزانهای چون آیتالله خامنهای قرار دارند؛ شخصیتی که دارای محبوبیت تودهای و مردمی گسترده هستند و در ضمن، مرجع تقلیدیاند که دامنه مقلدین ایشان از مرزهای جغرافیایی ایران گذشته است، در برابر این فشارها کوتاه بیاید؟
قطعا رهبری ایران با توجه به اینکه یک استراتژیست برجسته هستند و به خوبی مسائل سیاسی داخلی و خارجی کشور را تحلیل میکنند و در دوران رهبری خود نیز با فرماندهی هوشمندانه بر نیروهای نظامی کشور، توانستهاند قابلیتهای دفاعی و بازدارندگی کشور را تا بالاترین سطح ارتقا دهند، این بار نیز نخواهند گذاشت ایران از این تهدید دچار آسیب شود. در ایران از رهبری گرفته تا دیگر مراجع تقلید، جملگی، مقاومت را در برابر زیادهخواهی بیگانگان نوعی تکلیف شرعی مردم میدانند. همان گونه که مردم نیز این فشارها را به عنوان یک عبادت برای رضایت خدا تلقی خواهند کرد.
با همه این احوال، نباید تحریم را شوخی گرفت
ـــ البته مطمئنا این حرفها به این معنا نیست که دولت ایران تحریم را جدی نگرفته است. خوشبختانه دولت برنامههایی را پیشبینی کرده که توانایی هضم تحریم را در خود دارد. برای مثال دیدید که تحریمکنندگان امید فراوانی به تحریم بنزین بسته بودند، اما متخصصین ایرانی در حالیکه برنامه خودکفایی بنزین را برای دو سال بعد طراحی کرده بودند، با تغییر برنامه تولید واحدهای احداث شده قبلی و نیز افزایش ظرفیت تولید، توانستند خودکفایی بنزین کشور را جلو بیندازند و لذا امید تحریمکنندکان را نقش بر آب کنند.
ـــ البته اگر دولت با افزایش کارایی سیاستهای اجرای اصل 44، عملا بتواند نقش بخش خصوصی را در اقتصاد ایران افزایش دهد و فضای کسب و کار کشور را بهبود بخشد و از طرف دیگر، هزینههای دولت را نیز کاهش دهد، قطعا با چابکی بهتري میتواند تحریمها را خنثی کند.
متن کامل این گفتگو را اینجا بخوانید.
گزارش خطا
غیر قابل انتشار: ۰
در انتظار بررسی: ۰
انتشار یافته: ۰
من نمی توانم درک کنم با تحمل تحریمها چه جیزی گیر ما می آید. بنظرم ضررش از سودش بیشتر است تحلیل شما اشتباه است. خواسته یا ناخواسته بخاطر اشتباهات دولت در روند روبه رشد قیمتها و اجتناب نبودن سونامی قیمتها در آینده نزدیک بخصوص قیمت دلار در چند روز اخیر و هجوم مردم جهت خرید دلار و سکه ؛ حامیان اعمال تحریم ها را به ادامه تحریم ها تشویق می کند. منطق حكم ميكند كه اول كار را شروع كنيم بعد در مورد اثرات آن نظر دهيم.راستي يك سوال داشتم.قيمت تمام شده بنزين در ايران چقدر است البته ليتري ؟ - آقای دکتر به نظر من تحریم ربط زیادی به مرزهای وسیع آبی و زمینی ندارد (نمونه هاش همین بحث ارز و سکه و کمبود رنگ و ......) در مورد بنزین خیلی مانور داده می شود اما گفته می شود که تولید بنزین به بهای تغییر مدار مجتمع های پتروشیمی و تبدیل خطوط تولید موارد با ارزش شیمیایی به بنزین صورت گرفته است. یعنی اگر چه ما ظاهرا بنزین مان زیاد شده ولی گفته نمی شود که پیش از آن این مجتمع ها چه تولید می کردند و به چه بهایی و اکنون چه می کنند.به هر حال هر تحریمی که بر مبنای اصول انسانی نباشد محکوم است ولی ما هم نباید خود را گول بزنیم که تحریم شکست خورد و هیج اثری نداشته و ندارد.
آقای دانش جعفری مگه تو شهر زندگی نمی کنند که از اوضاع بد اقتصادی بی خبرند؟ بنا به دلايل عديده با نظر جناب دانش جعفري كه البته خود بخوبي بدانها واقف هستند مخالفم. جناب آقای دانش جعفری سلام.من به عنوان یک تولید کننده و صادر کننده این مملکت فقط یک سوال از شما دارم.ایا تاکنون شما مدیریت یک کارخانه با سی نفر کارگر که وابسته به مواد شیمیایی داخلی و خارجی بوده را داشته اید؟من فکر می کنم نه.چون اگر چنین چیزی بود نمی گفتید تحریمها اثری ندارد.برای نمونه یک بشکه رزین طی بیست روز اخیر چیزی حدود شصت درصد افزایش قیمت داشته تازه به سختی می توانید گیر بیاورید.بهترین قاضی برای حرف شما مردم هستند که با پوست و گوشت خود دارند اثرات تحریمها را حس میکنند.چرا به جای آنکه به مردم دلداری بدهیم با این حرفها نمک به زخمشان می پاشیم.من اگر تا چند روز دیگه کارخانه ام تعطیل شود جواب خانواده کارگرهایم را چه کسی می خواهد بدهد؟ نظرسنجی
آیا جام جهانی میتواند مانع جنگ آمریکا با ایران شود؟