تحلیل دانش‌جعفري از وضعیت تحریم ها؛

بی ‎سر و صدا، فتیله تحریم را پایین مي‎کشند

اگر دولت با افزایش کارایی سیاست‎های اجرای اصل 44، عملا بتواند نقش بخش خصوصی را در اقتصاد ایران افزایش دهد و فضای کسب و کار کشور را بهبود بخشد و از طرف دیگر، هزینه‎‎های دولت را نیز کاهش دهد، قطعا با چابکی بهتري می‎تواند تحریم‎‎ها را خنثی کند/ پیش‎بینی من این است که این تحریم‎‎ها تأثیر چندانی در اقتصاد ما نخواهد گذاشت و همانند گذشته، ایران پیروز این میدان خواهد بود.

کد خبر: ۱۲۴۴۳۵

تاریخ: ۱۷ مهر ۱۳۸۹ - ۱۶:۴۵

سرویس اقتصادی ـ یکی از مباحث مهم این روزها بدون شک بحث تحریم های غرب و آمریکا بر ضد جمهوری اسلامی ایران است که تاکنون از زوایای گوناگون توسط متخصصین امر مورد واکاوی قرار گرفته است.

به گزارش «تابناک»، در همین رابطه هفته نامه پنجره گفتگویی را با دکتر داوود دانش جعفری به ‎دلیل سابقه ریاست بر ستاد مرکزی پشتیبانی و مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس و هم به ‎لحاظ مطالعات پژوهشی تحریم‌‎های بین‎المللی، انجام داده است که مهمترین نکات این گفتگو به شرح زیر است:

اهداف تحریم و سطوح مختلف آن

ـــ با مروری بر تحریم‎هایی که تاکنون از سوی کشور‎های غربی به ‎ویژه آمریکا و انگلیس صورت گرفته است، به‎ ویژه با توجه به مستندات خودشان، می‌توان گفت که آن‎‎ها همواره چند هدف اصلی را در تحریم‎‎ها دنبال ‎کرده‎اند؛ برای نمونه، فشار بر کشور هدف برای تغییر نظام سیاسی آن. همچنین، تحمیل هزینه‎‎های اقتصادی به کشور هدف با روش‎های گوناگون همچون محدودیت‎‎های تجاری یا ممنوعیت سرمایه‎گذاری در آن کشور.

ـــ البته تحریم‎ها دو سطح دارد:

نخست، تحریم‎های محدود مثل قانون ایجاد محدودیت در صادرات کالا‎های آمریکایی به کشور‎های هدف که برای بسیاری از کشور‎ها و از جمله ایران پیاده شده است.
دوم، تحریم‎های جامع که در این نوع از تحریم‎ها، محدودیت‎‎ها و ممنوعیت‎‎ها به مجموعه اقتصاد کشور هدف تسری می‎یابد.

البته ناگفته نماند که در تحریم‎های اقتصادی، گاه از راهکاری مکمل و سرعت‎دهنده نظیر گفتمان دیپلماسی و یا حتی عملیات نظامی نیز استفاده شده است.

میزان گستردگی تحریم‎‎های اقتصادی

ـــ نوع دیگری از دسته‎بندی‎‎های تحریم نیز وجود دارد؛ مثلا تحریم‎‎های یک‎جانبه و چندجانبه. منظور از تحریم‎‎های یک‎جانبه، تحریم‎‎هایی است که یک کشور خاص، مثل آمریکا یا انگلیس، علیه کشوری دیگر اعمال می‎کند. تجربه عینی آن تحریم‎‎هایی است که آمریکا در چند سال گذشته در بسیاری از کشور‎ها دنبال کرده است؛ برای نمونه در آمریکا قانونی با نام قانون منع تجارت آمریکا با کشور‎های متخاصم، وضع کرده‎اند که درباره کشور هدف اعمال می‎کنند. یا اجرای قانون داماتو در مورد تحریم سرمایه‎گذاری در نفت و گاز ایران و لیبی دنبال شد و همچنین تحریم علیه کوبا که سال‎هاست ادامه دارد.

ـــ اما نوع دیگر، تحریم‎‎های چند جانبه است که گروهی از کشور‎ها برای مثال، چند کشور اروپایی یا سازمان ملل، درباره کشور هدف اعمال می‎کنند. بهترین مثال تحریم‎‎های چندجانبه، تحریم‎‎های سازمان ملل است که اتفاقا پس از دهه 1990 به این طرف، تعداد آن گسترده شده است و در دهه‎‎های اخیر کشور‎هایی نظیر کره شمالی، شوروی سابق، پرتقال، آفریقای جنوبی، رودزیا، عراق، یوگسلاوی سابق، لیبی، کامبوج، لیبریا، هائیتی، آنگولا، روآندا، اتیوپی، صربستان و کوبا مشمول آن شده‎اند.

پیشینه تحریم های آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران

ـــ تحریم‎های یک‎جانبه جمهوری اسلامی ایران توسط آمریکا تقریبا بلافاصله پس از انقلاب اسلامی شکل گرفت و از ممنوعیت‎‎های نقل و انتقال مالی که حتی به ایرانی‎‎های مقیم آمریکا نیز اجازه مبادله پول با ایران داده نمی‎شد، آغاز شد و بعدا به ممنوعیت ورود پسته و فرش ایران به آمریکا تسری پیدا کرد؛ بنابراین، ایران در سال‎های اخیر همواره با انواع تحریم‎های یک‌جانبه آمریکا روبه رو بوده و اوج این تحریم‎ها در سال‎های پیش، اجرای قانون داماتو بود که از سال 1994 اعمال شد.

ـــ البته به تازگی قطعنامه چهارم شورای امنیت سازمان ملل در ادامه سه قطعنامه قبلی با رایزنی آمریکا دنبال شد که با کوتاه آمدن برخی اعضای شورای امنیت، مثل روسیه و چین از مواضع پیشین به تصویب شورای امنیت رسید؛ این تحریم اخیر از نوع تحریم‎های چندجانبه است.

تحریم ها چگونه اعمال می شود؟

ـــ امروزه تحریم‎کننده می‎تواند به اشکال گوناگونی ظاهر شود. برخی از تحریم‎‎ها از سوی یک دولت مشخص یا جمعی از کشور‎ها دنبال می‎شود. در مواقعی حتی بخشی از یک کشور یا دولت مثلا ایالتی خاص یا تعدادی از شرکت‎ها تحریم را دنبال می‎کنند و یا حتی ممکن است سازمان‎های مردم‎نهاد در تحریم یک کشور وارد شوند.

در مواردی شرکت‎های چندملیتی نیز ممکن است در تحریم علیه کشوری وارد شوند. در کشور هدف هم مخاطب اصلی تحریم، می‎تواند دولت کشور هدف یا زیرمجموعه‎‎های آن باشد. البته در مواردی نیز ممکن است گروه‎‎های خاص در کشور هدف، مورد توجه تحریم باشند. حتی، ممکن است اشخاص یا شرکتی جزو اهداف تحریم در کشور هدف قرار گیرد.

راهکار و سازوکار‎های کشور‎های غربی برای تحریم‎‎ها

ـــ در تحریم‎های اقتصادی، سازوکار‎های گوناگونی به ‎کار گرفته شده است؛ مثلا تحریم مالی کشور هدف، جلوگیری از سرمایه‎گذاری در کشور هدف، یا محدودیت اعتبار بانکی به کشور هدف و حتی مسدود کردن اموال و دارایی کشور هدف در خارج؛ همانند همان اتفاقی که برای ایران در اوایل انقلاب اسلامی افتاد و دولت آمریکا اموال و دارایی‎‎های ایران را در آمریکا بلوکه کرد. کنترل صادرات و واردات کشور هدف، سیاست‎های محدودکننده تجاری مثل بالا بردن تعرفه‎‎های صادرات، محدودیت رفت و آمد اتباع کشور هدف، محدودیت انتقال اطلاعات فنی و اقتصادی و در واقع، فن‎آوری به کشور هدف و محدودیت انتقال تجربیات مدیریتی از دیگر سازوکار‎های تحریم کشور‎های غربی به‎ ویژه آمریکاست؛ بنابراین، می‌بینیم که تحریم اقتصادی، سازوکار‎های گسترده‎ای دارد و خیلی از این‎‎ها درباره ایران در سال‎های گذشته اعمال شده است.

در تحریم‎‎های اقتصادی، متغیر‎های اقتصادی متنوعی آماج تحریم‎کنندگان قرار می‎گیرد تا فشار به کشور هدف را تشدید کنند؛ برای نمونه، کاهش سود شرکت‎های دولتی یا خصوصی، کاهش فروش شرکت‎ها، کاهش اشتغال، کاهش رشد اقتصادی، پایین آوردن سطح زندگی مردم و به ‎طور کلی، ایجاد مانع برای توسعه اقتصادی کشور هدف جزو اهداف تحریم‎کنندگان است.

میزان موفقیت کشور‎های غربی به‎ ویژه آمریکا در زمینه اعمال تحریم‎‎ها موفق

ـــ نخست این که موضوع اثربخشی تحریم‎‎ها در سال‎های اخیر، موضوع سئوال و بحث بسیاری از محافل سیاست‎گذاری خارجی و دانشگاه‎‎ها به ویژه در آمریکا بوده است. برای نمونه، در سال‎های پایانی دهه نود، تحقیقات جامعی توسط یک اقتصاددان آمریکایی به نام «هوف باور» در سال 1997 منتشر شد که اثرات تحریم‎های اقتصادی آمریکا را بر اقتصاد آمریکا و کشور هدف اندازه‌گیری کرده و نتایج جالبی نیز به ‎دست آورده بود؛ مثلا، این‎که در بیشتر تحریم‎های گذشته، نوعی ناکارآمدی دیده می‎شود، یکی از این نتایج بود.

ـــ همچنین این‎که دامنه اثر تحریم صرفا، محدود به گروه هدف تحریم نبوده و در خیلی از اوقات، به گروه‎‎هایی که جزو اهداف اعلام شده نبوده‎اند نیز ضربه زده است. مثلا در مواردی هدف تحریم، محدودیت تجاری کشور هدف بوده، اما در واقع خود اقتصاد آمریکا هم از این موضوع آسیب دیده است.

ـــ تحقیق مشابهي که در سال 1998 توسط یکی از اساتید دانشگاه ام.آی.تی به انجام رسید نیز نشان می‎دهد که ضرر ناشی از اعمال تحریم‎‎های آمریکا علیه چند کشور در همان سال دست کم ده میلیارد و سیصد میلیون دلار بوده است. در این رابطه، تحریم چین، نزدیک چهار میلیارد و چهارصد میلیون دلار و روسیه سه میلیارد دلار به شرکت‎های آمریکایی ضربه زده است.

ـــ نتایج قانون داماتو درباره تحریم سرمایه‎گذاری نفتی ایران و لیبی هم نشان داد که شرکت‎های آمریکایی فقط در سال 1998 از این تحریم‎ها، حدود یک میلیارد و پانصد میلیون دلار آسیب دیدند.

ـــ نکته دیگر، آثار اجتماعی و خسارت‎‎های انسانی است که امروز برای کشور‎های تحریم‎کننده به‎ویژه آمریکا به‎نوعی آبروریزی در نزد جهانیان تبدیل شده است. مثلا تحریم عراق را به یاد بیاورید. پیش از حمله نظامی آمریکا به این کشور و نیز اشغال، خسارت‎های گسترده مثل مرگ و میر کودکان در عراق به ‎وجود آمد که بیشتر آن‎‎ها متوجه گروه‎‎های فقیر جامعه عراق بود. این از نتایج تحریم‎هاست که برای آمریکا خیلی گران تمام شد.

ـــ از سوی دیگر، این‎که تا چه اندازه دیگر کشور‎ها با کشور تحریم‎کننده، همکاری کرده‎اند نیز از جمله عواملی است که روی اثرپذیری تحریم‎ها مؤثر بوده است. نکته دیگر هم این است که اثربخشی تحریم‎‎ها، با تعدد آبراه‎‎ها و گستردگی مرز‎های زمینی کشور هدف رابطه عکس دارد؛ یعنی هر چقدر دسترسی کشور هدف به مرز‎ها و آبراه‎ها، بیشتر باشد، اثربخشی تحریم‎‎ها کاهش می‎یابد؛ بنابراین، در یک جمله می‎توان چنین جمع‎بندی کرد: اثربخشی تحریم‎‎های انجام شده ناچیز بوده است. به همین دلیل، امروزه در محافل علمی و دانشگاهی حتی در خود آمریکا، سخن از ناکارایی تحریم‎‎ها بسیار بوده و به‎ دنبال دست‎ یازیدن به سایر روش‎های اثربخش هستند.

ـــ نکته قابل ‎توجه و جالب هم این است که این افزایش درآمد‎ها، همواره بیش از افزایش هزینه‎‎ها بوده است؛ بنابراین، عملا چنین شرایطی تحریم‎‎ها را خنثی کرده است. برای نمونه، در سال‎‎های گذشته، وضعیت حساب سرمایه ایران در اثر اعمال محدودیت‎‎های مالی و محدودیت‎‎های تجاری، به ضرر ایران بود و حتی خالص حساب سرمایه ایران منفی شد، ولی افزایش درآمد‎های نفتی ایران به ‎مراتب بیشتر از کاهش حساب سرمایه بوده است. به ‎عبارت دیگر، در سال 1383 که حساب سرمایه ایران به اندازه 7 میلیارد و 300 میلیون مثبت بود؛ یعنی ورود سرمایه از بیرون به ایران، بیش از 7 میلیارد و 300 میلیون از میزان خروج سرمایه از ایران بود.

پیش‎بینی موفقیت یا عدم موفقیت تحریم‎‎های جدید علیه ایران

ـــ پیش‎بینی من این است که این تحریم‎‎ها تأثیر چندانی در اقتصاد ما نخواهد گذاشت و همانند گذشته، ایران پیروز این میدان خواهد بود.

نخست به همان دلایل عمومی که پژوهشگران آمریکایی نیز درباره ناکارآمدی تحریم‎ها گفته‎اند و قبلا نیز به آن‎‎ها اشاره کردم. مثل دوری فاصله آمریکا و حتی اروپا با ایران یا گستردگی مرز‎های ایران که امکان موفقیت تحریم را کاهش می‎دهد.

دلیل دوم این که ایران و آمریکا اصولا از لحاظ تجاری، روابط بسیار محدودی با یکدیگر دارند و برای همین، تحریم آمریکا نمی‎تواند در اقتصاد ایران مؤثر باشد. البته در مورد اروپا به‎ دلیل روابط تجاری گسترده ایران با آنها وضعیت کمی فرق می‎کند. برخی کشور‎های اروپایی در سال‎های گذشته، شریک اول اقتصادی ایران بوده‎اند، ولی به همین دلیل هم معتقدم که تحریم اخیر همان گونه که به ایران لطمه می‎زند، به کشور‎های اروپایی نیز ضربه می‎زند.

به ‎نظر من، اروپا هم این درک را دارد و مطمئنا در نخستین فرصت راهکار دور زدن تحریم را دنبال خواهد کرد، چراکه ادامه وضع موجود به ضرر اروپاست. به‎ نظر من، اظهارات اخیر رومانو پرودی، اقتصاددان برجسته و سیاست‎مدار کهنه‎کار ایتالیايي، درباره ضرورت نزدیکی اروپا و ایران را می‎توان در این چهارچوب تحلیل کرد.

دلیل سوم عدم موفقیت تحریم‎ها، شرایط ژئواستراتژیک و خاص ایران است.

ایران امروزه در شرایطی قرار دارد که اجرای تحریم را بسیار مشکل کرده است؛ نخست این که مرز‎های زمینی و آبی ایران با کشور‎های همسایه گسترده است. دوم آن که منافع استراتژیک بسیاری از کشور‎ها با اقتصاد ایران گره خورده است و زمینه ای را فراهم کرده که این تحریم‎ها نمی‎تواند قوام پیدا کند.

آنچه تاکنون برای آمریکا روزنه امیدی برای اثربخشی تحریم اخیر بوده، خود قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل نبوده است، بلکه آمریکا به‎ دنبال جلب همکاری دیگر کشور‎ها برای اعمال تحریم‎ها، فراتر از قطعنامه سازمان ملل بوده است. اگر متن دو تحریم را کنار یکدیگر بگذاریم، آن‎چه را دلخواه آمریکاست، درخواهیم یافت.

دلیل چهارم آن است که تجربه تحریم‎‎های آمریکا مثل تحریم موسوم به «نفت در برابر غذا» در مورد عراق، نشان داد که حتی خود آمریکا به‎عنوان کشور اصلی طراح این نوع تحریم‎ها، معمولا از نخستین نقض‎کنندگان این تحریم‎ها خواهد بود.

دلیل پنجم این است که در حقیقت ظهور این قطعنامه در مقطع زمانی کنونی بر پایه یک اشتباه استراتژیک شکل گرفته است و به‎ زودی فرو خواهد ریخت. شاید آمریکایی‎‎ها به اشتباه فکر می‎کردند که اختلاف نظر‎های سیاسی در درون ایران، باعث خواهد شد که عده‎ای فرش قرمز برای آن‎‎ها پهن کنند؛ غافل از این‎که امروزه حفظ استقلال ایران از جمله در مسائل هسته‎ای تبدیل به راهبرد ملی شده و همه مردم ایران یک حرف را می‌زنند.

نمونه های تاریخی از شکست غربی ها

ـــ یادمان نرفته که روزی که حکومت دست‎نشانده قاجار از سوی انگلیسی‎‎ها بر سر کار بود، چطور آیت‎الله میرزای شیرازی در حالی‎ که ذره‎ای در قدرت سیاسی مشارکت نداشت، صرفا با نوشتن یک جمله کوتاه چنان بلایی بر سر انگلیسی‎‎ها آوردند که خاطره آن هنوز از ذهن سیاست‎مداران انگلیسی خارج نشده است. مردم ایران در طول تاریخ همواره با موضوع دخالت بیگانگان مخالف بوده‎اند.

حالا چطور تحریم‎کنندگان انتظار دارند که نظام جمهوری اسلامی ایران یعنی نظامی که قدرتمند است و ریشه دارد و در عین‎حال مورد توجه و تأیید ملت ایران است و در رأس آن عالم فرزانه‎ای چون آیت‌الله خامنه‎ای قرار دارند؛ شخصیتی که دارای محبوبیت توده‎ای و مردمی گسترده هستند و در ضمن، مرجع تقلیدی‎اند که دامنه مقلدین ایشان از مرز‎های جغرافیایی ایران گذشته است، در برابر این فشار‎ها کوتاه بیاید؟

قطعا رهبری ایران با توجه به این‎که یک استراتژیست برجسته هستند و به ‎خوبی مسائل سیاسی داخلی و خارجی کشور را تحلیل می‎کنند و در دوران رهبری خود نیز با فرماندهی هوشمندانه بر نیرو‎های نظامی کشور، توانسته‎اند قابلیت‎‎های دفاعی و بازدارندگی کشور را تا بالاترین سطح ارتقا دهند، این‎ بار نیز نخواهند گذاشت ایران از این تهدید دچار آسیب شود. در ایران از رهبری گرفته تا دیگر مراجع تقلید، جملگی، مقاومت را در برابر زیاده‎خواهی بیگانگان نوعی تکلیف شرعی مردم می‎دانند. همان‎ گونه که مردم نیز این فشار‎ها را به ‎عنوان یک عبادت برای رضایت خدا تلقی خواهند کرد.

با همه این احوال، نباید تحریم را شوخی گرفت

ـــ البته مطمئنا این حرف‎ها به این معنا نیست که دولت ایران تحریم را جدی نگرفته است. خوشبختانه دولت برنامه‎‎هایی را پیش‎بینی کرده که توانایی هضم تحریم را در خود دارد. برای مثال دیدید که تحریم‎کنندگان امید فراوانی به تحریم بنزین بسته بودند، اما متخصصین ایرانی در حالی‎که برنامه خودکفایی بنزین را برای دو سال بعد طراحی کرده بودند، با تغییر برنامه تولید واحد‎های احداث شده قبلی و نیز افزایش ظرفیت تولید، توانستند خودکفایی بنزین کشور را جلو بیندازند و لذا امید تحریم‎کنندکان را نقش بر آب کنند.

ـــ البته اگر دولت با افزایش کارایی سیاست‎های اجرای اصل 44، عملا بتواند نقش بخش خصوصی را در اقتصاد ایران افزایش دهد و فضای کسب و کار کشور را بهبود بخشد و از طرف دیگر، هزینه‎‎های دولت را نیز کاهش دهد، قطعا با چابکی بهتري می‎تواند تحریم‎‎ها را خنثی کند.

متن کامل این گفتگو را اینجا بخوانید.