بازار اکتان و زنگ خطر جدی در جایگاه‌های سوخت/ بازی VPN این‌بار در بازار خودرو!؟

به گزارش سرویس انرژی تابناک، اکتان‌فروشی برای بسیاری از راننده‌ها دیگر عجیب نیست. کافی است برای سوخت‌گیری وارد بعضی جایگاه‌ها شوید یا سری به فروشگاه‌های لوازم خودرو و فروشگاه‌های اینترنتی بزنید تا با انواع اکتان‌بوستر و مکمل سوخت روبه‌رو شوید؛ بطری‌هایی که قرار است عدد اکتان بنزین را بالا ببرند، عملکرد موتور را بهتر کنند و جلوی ناک و آسیب‌های احتمالی را بگیرند.

اکتان از کجا سر و کله‌اش پیدا شد؟

بازار اکتان در ایران دیگر یک بازار حاشیه‌ای و کوچک نیست. برند‌های مختلف، محصولات متنوع و قیمت‌هایی که حالا یک کسب‌وکار تازه را در اطراف بازار سوخت شکل داده؛ بازاری که هرچه نگرانی درباره کیفیت بنزین و سازگاری آن با خودرو‌ها بیشتر شود، مشتری بیشتری پیدا می‌کند. اما همین‌جا یک نگرانی هم شکل گرفته؛ آیا هر بطری اکتان واقعاً همان چیزی است که روی برچسبش نوشته شده؟ چه نظارتی بر این بازار وجود دارد و مصرف‌کننده‌ای که بابت یک بطری مکمل پول می‌دهد، دقیقاً می‌داند چه چیزی وارد باک خودرویش می‌کند؟

اکتان چرا ناگهان مهم شده؟

عدد اکتان در واقع معیاری برای مقاومت سوخت در برابر احتراق زودهنگام و پدیده «ناک» در موتور است. به همین دلیل، نوع موتور و توصیه سازنده خودرو در انتخاب سوخت اهمیت دارد و استفاده از اکتان‌بوستر نیز قرار نیست برای همه خودرو‌ها یک ضرورت همیشگی باشد. با این حال، افزایش تعداد خودرو‌های توربو و موتور‌های حساس‌تر از یک سو و نگرانی رانندگان درباره کیفیت و مشخصات بنزین از سوی دیگر، بازار مکمل‌های سوخت را داغ‌تر کرده است.

اینجا همان نقطه‌ای است که یک نیاز واقعی می‌تواند تبدیل به یک بازار بزرگ شود. راننده‌ای که نگران موتور چندصد میلیونی خود است، معمولاً حاضر است برای محصولی که تصور می‌کند از خودرو محافظت می‌کند، هزینه بیشتری بپردازد؛ حتی اگر دقیقاً نداند آن محصول چه اثری دارد.

اکتان‌بوستر چقدر می‌فروشد؟

نگاهی به بازار فروش اکتان‌بوستر نشان می‌دهد قیمت محصولات اختلاف قابل توجهی دارد. بسته به برند، حجم، کشور سازنده و ادعا‌های فنی، قیمت یک بطری می‌تواند از چندصد هزار تومان شروع شود و برای بعضی محصولات بالاتر هم برود. در ظاهر، رقم هر بطری شاید چندان بزرگ نباشد؛ اما وقتی یک راننده مجبور باشد در هر چند باک یک‌بار از مکمل استفاده کند، هزینه آن در طول سال قابل توجه می‌شود.

اینجا دیگر با فروش یک «محصول جانبی» طرف نیستیم. اگر استفاده از مکمل به یک عادت دائمی برای بخشی از مالکان خودرو تبدیل شود، اکتان می‌تواند به یک هزینه ثابت و جدید در سبد خانوار تبدیل شود؛ هزینه‌ای که پیش از این اساساً وجود نداشت.

آیا همه خودرو‌ها به اکتان‌بوستر نیاز دارند؟

این نکته باید روشن باشد چون بخش مهمی از بازار اکتان دقیقاً روی ترس و نگرانی مصرف‌کننده کار می‌کند. هر خودرو بر اساس نوع موتور، نسبت تراکم، سیستم سوخت‌رسانی و توصیه سازنده، نیاز مشخصی به سوخت دارد و نمی‌توان نسخه واحدی برای همه خودرو‌ها پیچید؛ بنابراین ادعای اینکه «هر خودرویی باید اکتان بزند» نیازمند پشتوانه فنی است و صرف توصیه فروشنده نمی‌تواند جایگزین نظر سازنده یا متخصص موتور شود.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چون مرز میان فروش یک محصول مفید و فروش محصولی که صرفاً با ایجاد نگرانی برای مشتری بازار پیدا کرده، دقیقاً از همین‌جا مشخص می‌شود.

هر خودرویی مشتری اکتان نیست!

مهم‌ترین بخش ماجرا شاید همین باشد. مصرف‌کننده وقتی یک بطری اکتان‌بوستر می‌خرد، معمولاً به نام برند، بسته‌بندی و توضیحات روی محصول اعتماد می‌کند. اما آیا همه اطلاعات روی بطری قابل راستی‌آزمایی است؟ آیا مقدار افزایش عدد اکتان واقعاً همان چیزی است که تبلیغ می‌شود؟ آیا کیفیت محصولات مختلف به‌طور منظم آزمایش می‌شود؟

هر بازار جدیدی که سریع رشد کند، بدون شفافیت و نظارت می‌تواند محل سوءاستفاده هم باشد. بازار مکمل‌های سوخت نیز از این قاعده مستثنا نیست. اینجا پای سازمان استاندارد، وزارت صمت، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی و نهاد‌های نظارتی وسط می‌آید. مردم حق دارند بدانند محصولی که به آنها به‌عنوان مکمل سوخت فروخته می‌شود، چه مشخصاتی دارد، چه استانداردی دارد و مسئول تضمین کیفیت آن چه نهادی است.

اکتان‌فروشی؛ بازار تازه‌ای کنار بنزین

شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا، نزدیک شدن بازار اکتان به خود جایگاه‌های سوخت باشد. راننده برای خرید بنزین وارد جایگاه می‌شود، اما در کنار سوخت اصلی، محصول دیگری نیز به او پیشنهاد می‌شود؛ محصولی که قیمت آن گاهی به اندازه چندین بار سوخت‌گیری معمولی است.

اگر فروشنده توضیح فنی روشن و درست ارائه کند و مشتری آگاهانه تصمیم بگیرد، مسئله‌ای وجود ندارد. مشکل زمانی شروع می‌شود که اکتان به‌عنوان یک محصول «الزامی» معرفی شود یا به راننده گفته شود بدون آن ممکن است موتور خودرو آسیب ببیند، بدون اینکه این ادعا پشتوانه فنی داشته باشد. بازار مکمل سوخت نباید به بازاری تبدیل شود که در آن ترس از خراب شدن خودرو، موتور فروش باشد.

اکتان تقلبی؛ نگرانی بزرگ‌تر بازار

هر بازاری که سود آن بالا برود، خطر ورود کالای تقلبی و بی‌کیفیت هم بیشتر می‌شود. درباره بازار مکمل‌های سوخت نیز ادعا‌هایی درباره محصولات تقلبی یا نامرغوب مطرح شده است، اما برای بیان ابعاد دقیق این مسئله باید آمار رسمی و نتایج آزمایشگاهی در دست باشد. آنچه قطعی است، نیاز به شفافیت بیشتر است. مصرف‌کننده باید بتواند از طریق شناسه محصول، اطلاعات تولیدکننده، مجوز‌ها و مشخصات فنی، اصالت و کیفیت کالا را بررسی کند.

در غیر این صورت، یک بطری کوچک می‌تواند برای مصرف‌کننده هزینه‌ای بسیار بزرگ‌تر از قیمت روی قفسه ایجاد کند؛ از افزایش هزینه سوخت گرفته تا احتمال آسیب به سیستم سوخت‌رسانی و موتور.

اکتان‌فروشی؛ نیاز واقعی یا نسخه‌ای برای جیب راننده؟

مسئله اصلی دقیقاً همین‌جاست. اگر مصرف‌کننده برای جبران ضعف سوخت ناچار باشد به‌صورت مستمر مکمل بخرد، عملاً یک هزینه تازه به هزینه قبلی اضافه شده است. یعنی راننده ابتدا برای بنزین پول می‌دهد و سپس برای اینکه همان بنزین را برای خودروی خود مناسب‌تر کند، دوباره هزینه می‌کند.

البته وجود مکمل سوخت در بازار به‌خودی‌خود اشکال ندارد و در موارد مشخص می‌تواند کاربرد فنی داشته باشد. مسئله این است که اکتان‌بوستر نباید جایگزین سیاست درست سوخت و نظارت بر کیفیت بنزین شود. اگر کیفیت و استاندارد سوخت مسئله‌ای دارد، راه‌حل نهایی باید در پالایشگاه، شبکه توزیع و نظام کنترل کیفیت پیدا شود، نه اینکه تمام بار آن روی دوش مصرف‌کننده گذاشته شود.

بازار اکتان اگر رها شود، چه می‌شود؟

بازار‌های جدید معمولاً از یک نیاز واقعی متولد می‌شوند. نگرانی مردم درباره خودرو واقعی است، هزینه تعمیر موتور واقعی است و حساسیت خودرو‌های جدید به نوع سوخت نیز واقعی است. به همین دلیل بازار مکمل سوخت هم مشتری خواهد داشت. اما رشد یک بازار بدون شفافیت می‌تواند به همان مسیری برود که در بسیاری از بازار‌های دیگر دیده‌ایم؛ تعدد برند، تبلیغات اغراق‌آمیز، تفاوت شدید قیمت، واسطه‌گری و در نهایت محصولی که معلوم نیست واقعاً چه میزان از ادعای فروشنده را محقق می‌کند. اکتان هنوز می‌تواند یک بازار سالم و تخصصی باشد، به شرط آنکه قواعدش روشن باشد.

مصرف‌کننده باید بداند آیا خودرویش واقعاً به اکتان‌بوستر نیاز دارد، محصول خریداری‌شده چه ترکیبی دارد، چقدر باید مصرف شود و چه نهادی کیفیت آن را تضمین می‌کند. در غیر این صورت، ممکن است خیلی زود بازاری شکل بگیرد که مشتری آن از سر نیاز واردش می‌شود، اما سودش نصیب کسانی می‌شود که بیشتر از کیفیت محصول، روی نگرانی مردم درباره بنزین و خودرو سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

بازار اکتان و یک زنگ خطر جدی!

مشکل اصلی، خود اکتان‌بوستر نیست؛ مشکل زمانی شکل می‌گیرد که یک نیاز مبهم، نظارت ناکافی و تبلیغات گسترده دست به دست هم بدهند و بازاری بسازند که مصرف‌کننده در آن نداند چه چیزی می‌خرد و چرا باید آن را بخرد. بازار اکتان هنوز فرصت دارد قبل از آنکه به بازار رانت و واسطه‌گری تبدیل شود، شفاف شود؛ از مشخصات محصول و استاندارد گرفته تا شیوه فروش و ادعا‌های تبلیغاتی. چون در نهایت، راننده باید برای بنزین پول بدهد، نه اینکه برای فهمیدن اینکه بنزین داخل باکش واقعاً مناسب خودرواش هست یا نه، دوباره و دوباره پول پرداخت کند.