احتمال شروع جنگ تمام عیار میان ایران و آمریکا/ تاب آوری اقتصادی در جنگ اقتصادی کنونی تعیین کننده است

به گزارش تابناک، دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، تحریم‌های اقتصادی جدیدی را علیه تهران اعلام کرده و این اقدامات را «روز دی اقتصادی» توصیف کرده است؛ این تحریم‌ها همزمان با نزدیک شدن به ششمین ماه جنگ آمریکا با ایران انجام شد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه داری آمریکا، همزمان با اعلام محاصره دریایی بنادر ایران، گفت که این تحریم‌ها، منابع کلیدی درآمد ایران از جمله صنعت نفت و گاز را هدف قرار می‌دهد و از همه کشور‌های جهان خواست که روابط اقتصادی خود را با تهران قطع کنند.

بسنت بعدا نیز اعلام کرد فشار اقتصادی جهت وادار کردن ایران به آمدن پای میز مذاکره و دادن امتیاز است.

در خصوص این موضوع، خبرنگار تابناک گفت‌و‌گو‌هایی با پروفسور «جفری ساکس» استاد دانشگاه کلمبیا آمریکا و از مدیران ارشد سازمان ملل؛ «داریل کیمبال»، مدیر اجرایی انجمن کنترل تسلیحات آمریکا؛ پروفسور «جان دان» استاد دانشگاه کمبریج و پروفسور «نادر انتصار» رئیس دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آلاباما آمریکا انجام داده که در ادامه آمده است.

* «جفری ساکس» اقتصاددان برجسته آمریکایی، تحلیلگر سیاست‌های عمومی و یکی از تأثیرگذارترین اقتصاددانان جهان محسوب می‌شود. نشریه تایمز دو بار او را در فهرست ۱۰۰ رهبر تأثیرگذار جهان قرار داده و اکونومیست نیز او را جزو سه اقتصاددان برجسته زنده جهان معرفی کرده است. ساکس فعالیت علمی خود را از دانشگاه هاروارد آغاز کرد. او در سال ۱۹۸۰ به عنوان استادیار مشغول به کار شد و در سال ۱۹۸۲ به دانشیاری ارتقا یافت. ساکس همچنین ریاست مؤسسه توسعه بین‌الملل هاروارد (۱۹۹۵-۱۹۹۹) و مرکز توسعه بین‌الملل مدرسه کندی هاروارد (۱۹۹۹-۲۰۰۲) را بر عهده داشت. او هم‌اکنون استاد دانشگاه کلمبیا است. «ساکس» از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۸ مشاور ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد بوده و به سه دبیرکل متوالی (کوفی عنان، بان کی‌مون و آنتونیو گوترش) مشاوره داده است. در حال حاضر به عنوان مدافع اهداف توسعه پایدار (SDG Advocate) زیر نظر آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، فعالیت می‌کند. او رئیس شبکه راه‌حل‌های توسعه پایدار سازمان ملل (UN Sustainable Development Solutions Network) است.

*داریل کیمبال، مدیر اجرایی انجمن کنترل تسلیحات آمریکا است.

* «جان دان» استاد دانشگاه کمبریج انگلستان است. تخصص او بحث انقلاب است. وی سابقه تدریس در دانشگاه هاروارد آمریکا را نیز دارد. مطالعات وی بر کاربست دیدگاهی تاریخی بر نظریهٔ سیاسی مدرن متمرکز است. شهرت اولیهٔ او بر پایهٔ بازسازی دقیق اندیشهٔ سیاسی جان لاک بود که از نسخهٔ انتقادی پتر لاسلت از دو رساله دربارهٔ حکومت لاک بهره برد. او به همراه هم‌عصر خود، مورخ کوئنتین اسکینر، و استاد/همکارشان جی. جی.‌ای. پوکاک، در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ دستورالعمل‌های روش‌شناختی ارائه دادند که هدف آن اصلاح بی‌توجهی تاریخی علم سیاست، از طریق بازسازی نیات نویسندگانِ اندیشۀ سیاسیِ گذشته بود. بسیاری از کار‌های بعدی او به مسائل بنیادین در نظریهٔ سیاسی پرداخته است، هرچند حس تاریخی او همچنان به نوعی بدبینی نسبت به میزان نهایی‌پذیری سیاست در برابر خرد دامن می‌زند. او نویسندهٔ کتاب نیرنگ بی‌خردی (۲۰۰۱) است، اثری که بحث می‌کند چگونه محدودیت‌های دانش و عقلانیت انسانی مانع از آن می‌شود که جمهوری‌خواهی دموکراتیک به تمام وعده‌های خود جامهٔ عمل بپوشاند.

*پروفسور نادر انتصار رئیس دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آلاباما آمریکا است. کتاب «ماراتن مذاکرات هسته‌ای، از سعدآباد تا کوبروگ» به قلم نادر انتصار رئیس دانشکده علوم سیاسی دانشگاه بوستون و کاوه افراسیابی، استاد دانشگاه بوستون آمریکا از جمله آثار انتصار به شمار می‌رود. همچنین کتاب «سیاست کرد‌ها در خاورمیانه» از جمله آثار شناخته شده انتصار است که ابعاد سیاسی و اجتماعی ادغام کرد‌ها در جریان اصلی زندگی سیاسی-اجتماعی در ایران، عراق و ترکیه را تحلیل می‌کند.

*جنگ ایران و آمریکا در مقطع کنونی بیشتر متمرکز بر جنگی اقتصادی است. یک تحلیل استدلال می‌کند که ایران می‌خواهد این وضعیت به انتخابات کنگره آمریکا برسد و زمینه شکست دونالد ترامپ در انتخابات آمریکا را رقم بزند. این در حالی است که ترامپ اخیرا اعلام کرده چه رئیس جمهور موفقی باشید یا نه در هر صورت در انتخابات میان دوره‌ای شکست خواهید خورد. یعنی او نتیجه انتخابات را فارغ از اقدام ایران در نظر می‌گیرد. ارزیابی شما چیست؟

ساکس: به نظر من، دولت آمریکا بعید است که در قالب یک توافق کتبی، امتیازات رسمی به ایران بدهد، از ترس اینکه ضعیف به نظر برسد. بنابراین، عملی‌ترین راه‌حل این است که جنگ بدون یک توافق رسمی متوقف شود، از طریق یک عقب‌نشینی نظامی عملی بدون توافق کتبی. 

بنابراین، میانجی‌گران باید بر روی یک عقب‌نشینی عمل‌گرایانه کار کنند، نه فقط بر روی یک معاهده رسمی، زیرا آمریکا بعید است که یک توافق رسمی را امضا کند یا به آن پایبند باشد.

چرخه انتخاباتی آمریکا نیز چندان این مسئله را تغییر نخواهد داد. درست است که مردم آمریکا مخالف جنگ هستند و دوست دارند که آن پایان یابد، اما افکار عمومی و کنگره نقش کوچکی در این موضوع دارند.

کیمبال: درگیری نظامیِ ادامه‌دار و محاصره‌های اقتصادیِ متقابل، به نفع مردم هیچ‌یک از دو کشور نیست و می‌تواند به بروز جنگی گسترده‌تر منجر شود.

جان دان: او (ترامپ) باید چیزی بگوید، اگر انتظار دارد کنترل مجلس نمایندگان را از دست ندهد. الان به نفع اوست که چنین باوری داشته باشد، و فرقی نمی‌کند که واقعاً به آن باور داشته باشد یا نه.

نادر انتصار: فکر نمی‌کنم نتیجه انتخابات میان دوره‌ای در ایالات متحده تأثیر عمده‌ای بر جنگ ترامپ علیه ایران داشته باشد. حتی اگر جمهوری‌خواهان کنترل یکی یا هر دو مجلس قانون‌گذاری را از دست بدهند، نتایج انتخابات تأثیر چندانی بر سیاست‌های جنگی ترامپ نخواهد داشت.
تاکنون، نه افکار عمومی که عمدتاً مخالف جنگ ترامپ بوده‌اند و نه کنگره، نقشی تعیین‌کننده در تأثیرگذاری بر دونالد ترامپ و تیم نزدیک او در پیگیری جنگ علیه ایران نداشته‌اند

تاکنون، نه افکار عمومی که عمدتاً مخالف جنگ ترامپ بوده‌اند و نه کنگره، نقشی تعیین‌کننده در تأثیرگذاری بر دونالد ترامپ و تیم نزدیک او در پیگیری جنگ علیه ایران نداشته‌اند. 

بنابراین، کسانی در ایران که فکر می‌کنند نتایج انتخابات آینده کنگره آمریکا سیاست‌های ترامپ در قبال ایران را تغییر خواهد داد، در اشتباه هستند.

*کشور‌های منطقه از جمله پاکستان و قطر در حال رایزنی برای احیای مذاکرات ایران و آمریکا هستند. این تلاش‌ها را مثمر ثمر می‌دانید و آیا در کوتاه مدت امکان مذاکره میان دو طرف وجود دارد؟

ساکس: من فکر می‌کنم شاید بتوان یک توافق غیررسمی داشت، اما خودم نسبت به یک توافق رسمی بدبین هستم، چه رسد به توافقی که مسائل هسته‌ای را نیز پوشش دهد. به باور من، ما از آن نقطه فاصله زیادی داریم. 

شاید ارزش امتحان کردن چنین توافقی را داشته باشد، اما این نباید تنها رویکرد برای پایان دادن به درگیری باشد. رویکرد عملی‌تر، یک عقب‌نشینی عمل‌گرایانه و بازگشایی تنگه هرمز بدون هیچ توافق رسمی است.

کیمبال: اختلافات میان دولت ایالات متحده و دولت ایران را نمی‌توان با زور نظامی حل کرد، بلکه تنها از راه دیپلماسیِ جدی و مبتنی بر مذاکره و مصالحه قابل حل است، اما متأسفانه هر دو طرف آن‌چنان که باید از نشان دادن انعطاف‌پذیریِ پرهیز می‌کنند.

این انعطاف پذیری برای موافقت با آتش‌بس، گشایش مؤثر تنگهٔ هرمز، و ازسرگیری گفت‌و‌گو‌ها دربارهٔ وضعیت و آیندهٔ فعالیت‌ها و ذخایر حساس هسته‌ای ایران مصداق دارد ولی در حال حاضر این امر ممکن نیست.

تلاش‌های پاکستان و قطر و شاید دیگر کشور‌ها برای احیای مذاکرات آمریکا و ایران شایستهٔ تقدیر و مهم است و باید مورد استقبال همهٔ طرف‌ها قرار گیرد.

جان دان: ممکن است به نفع هر دو باشد که وانمود کنند تلاش می‌کنند جنگ را به شیوهٔ خودشان متوقف کنند، اما شرایطشان آنقدر با هم در تضاد است که در حال حاضر هیچکدام نمیتوانند. همچنین فرقی نمی‌کند که مذاکرات را از سر بگیرند یا نه، چون نمی‌توانند آنها را به پایان برسانند.

نادر انتصار: واسطه‌های منطقه‌ای ممکن است به‌صورت حاشیه‌ای مؤثر باشند و قطعاً می‌توانند به عنوان کانال‌های ارتباطی بین دو دشمنی که هیچ گونه تعامل رو در رو و مستقیمی با یکدیگر ندارند، به فعالیت خود ادامه دهند. 

مشکل اصلی این است که واشنگتن عموماً مذاکره با ایران را به عنوان یک بازی با حاصل جمع صفر نگریسته است. این موضوع در دوران قبل و بعد از برجام نیز صادق بوده است.

*ارزیابی آمریکا در حال حاضر این است که محاصره دریایی ایران را ناگزیر به دادن امتیاز خواهد کرد. ارزیابی شما چیست؟

ساکس: اگر محاصره چنین نتیجه‌ای بدهد، بسیار برایم شگفت‌آور خواهد بود. اولاً، محاصره کاملاً نفوذناپذیر نیست. ثانیاً، فکر می‌کنم ایران با چین، روسیه و دیگران همکاری خواهد کرد تا روابط تجاری و مالی خود را حفظ کند و حتی در دوران محاصره، ثبات مالی ایران را تامین نماید. حمایت مالی چین می‌تواند در اینجا کمک‌کننده باشد. «روز دی» اقتصادی آمریکا معتبر نیست.

جان دان: ممکن است در نهایت، اگر محاصره دریایی به اندازه کافی طول بکشد، چنین شود، اما برای ایالات متحده بسیار دشوار خواهد بود که این وضعیت را خیلی طولانی‌تر حفظ کند.

 اگر اتفاق دیگری در جای دیگر جهان رخ دهد – مثل حملهٔ آشکار روسیه به یک کشور عضو ناتو، حملهٔ چین (یا حتی محاصرهٔ دریایی) به تایوان، یک همه گیری جدید، و ... – دیگر قادر به ادامهٔ آن نخواهد بود.

نادر انتصار: در صورت عدم فروپاشی نظام ایران که به نظر می‌رسد در حال حاضر احتمال دوری دارد، ایران به احتمال زیاد تسلیم شرایط واشنگتن نخواهد شد، چراکه این شرایط معادل تسلیم کامل ایران است.

*ایران اعلام کرده تداوم محاصره دریایی را تحمل نخواهد کرد. آیا به نظر شما ممکن است این وضعیت منجر به یک درگیری تمام عیار دیگر شود؟

ساکس: اگر ایران واقعاً با فروپاشی اقتصادی مواجه شود، به خوبی ممکن است که دوباره جنگ را از سر بگیرد تا محاصره آمریکا را بشکند. 

در آن صورت، احتمالاً آمریکا به یک درگیری تمام‌عیار بازنمی‌گردد، به دلیل اعتبار بازدارندگی ایران. 

ایران همواره یک تهدید معتبر علیه منافع آمریکا (و اسرائیل) در منطقه دارد. دقیقاً به همین دلیل است که اکنون در این نوع بن‌بست قرار داریم: آمریکا نمی‌تواند در یک رویارویی نظامی پیروز شود بدون اینکه خسارت جبران‌ناپذیری به خود و اقتصاد جهانی وارد کند.

جان دان: درگیری تمام عیار ممکن است در هر زمانی دوباره آغاز شود.
‌
می‌ترسم که اینها برای بیشتر جمعیت ایران بسیار بد باشد، و حتی برای اکثر مردم آمریکا هم چندان خوب نیست (البته اکثریتی بسیار کوچکتر، اما جمعیتش بیشتر...).

هیچ جنگ خوبی وجود ندارد، اما این جنگ واقعاً بسیار بدی است، جز برای آنهایی که با اسلحه تجارت می‌کنند.

نادر انتصار: ممکن است به جنگ تمام‌عیار و پایدار منجر نشود، اما می‌تواند به درگیری‌های دوره‌ای بین دو طرف بینجامد.

با این حال، اگر ایران احساس کند که محاصره دریایی اقتصاد کشور را تا نقطه بی‌بازگشت یا فروپاشی خفه می‌کند، آنگاه بازگشت به جنگ تمام‌عیار محتمل می‌شود.

باید در نظر داشته باشیم که محاصره اقتصادی نوعی جنگ است، هم از منظر حقوق بین‌الملل و هم از منظر امنیت ملی.

جنگ نظامی و اقتصادی دو روی یک سکه هستند. تاکنون، نیروی نظامی ایران وظیفه دفاع از کشور در برابر تجاوز خارجی دو قدرت هسته‌ای که یکی از آنها یک قدرت جهانی است، به خوبی انجام داده است. اما متأسفانه این را نمی‌توان در مورد مدیران اقتصاد ایران گفت.

هر دو جبهه جنگ نظامی و اقتصادی باید هماهنگ عمل کنند تا از آغاز جنگ تمام‌عیار دیگری بین تهران و واشنگتن جلوگیری شود.