چگونه متخصصان فناوری اطلاعات را برای ماندن مجاب کنیم؟/ ایران آتی، خالی از مغزهای آی تی!

نزدیک به یک دهه است که زنگ خطر «فرار مغزها» در ایران به‌ویژه در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، بی‌وقفه به صدا درآمده، اما این مهاجرت نه تنها متوقف نشده، بلکه شتاب بیشتری گرفته است. 

به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، ایران می تواند با تدابیر علمی و اثرگذار، نخبگان فناوری اطلاعات خود را حفظ کرده و زمینه شکوفایی استعدادهای آنها را فراهم کند. اما این روزها بخشی از متخصصان جوان و خلاق، که سرمایه‌های اصلی پیشرفت دیجیتال کشور به شمار می‌روند، در جستجوی درآمد مناسب و دسترسی به امکانات پایدار، چمدان‌هایشان را می‌بندند و به سوی ظاهرا افق‌های روشن‌تر پرواز می‌کنند.

نتایج یک بررسی علمی
 این پدیده، بیش از یک آمار ساده، آینه‌ای از چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی ایران است که در گزارش «مهاجرت ایرانیان: علل و انگیزه‌ها» به قلم جامعه‌شناسانی همچون محمد فاضلی و بهرام صلواتی، به دقت ترسیم شده است.

این گزارش بر پایه تحلیل ۱۱۱۵۷ پرسش‌نامه معتبر، که در تیرماه ۱۴۰۲ از ایرانیان داخل و خارج کشور جمع‌آوری شد، تصویری شفاف و تکان‌دهنده ارائه می‌دهد. ۱۹ درصد پاسخ‌دهندگان خارج از کشور و ۸۱ درصد ساکن ایران بودند. نتایج نشان می‌دهد که ۶۵ درصد نیروهای تحصیلکرده ایرانی به مهاجرت فکر می‌کنند و این روند از طبقات مرفه به لایه‌های عمومی‌تر جامعه گسترش یافته است. عوامل کلان اجتماعی و اقتصادی — نظیر تورم فزاینده، مشکلات معیشتی، تنش‌های سیاسی و نگاه کلی به آینده ایران — تأثیر به مراتب بیشتری نسبت به شرایط کاری فردی دارند. نویسندگان هشدار می‌دهند که ادامه این خروج یک‌طرفه، ایران را در آستانه خالی شدن از نیروی متخصص قرار می‌دهد؛ کشوری که برخلاف کشورهای توسعه‌یافته، مهاجر ورودی قابل توجهی ندارد.

نگرانی در حوزه فناوری
در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، آمارها به‌ویژه نگران‌کننده است. این بخش یکی از شش حوزه برتر از نظر مهاجرت متخصصان به شمار می‌رود و ۷.۸ درصد مهاجران متخصص را شامل می‌شود. ۹۰ درصد مهاجران بین ۱ تا ۲۵ سال سابقه کاری داشته‌اند که ۶۲.۱ درصدشان در بخش خصوصی فعال بودند. بیشینه مهاجران دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند؛ یعنی دقیقاً همان قشر تحصیل‌کرده و مولدی که موتور نوآوری و اقتصاد دیجیتال کشورند. تقسیم‌بندی زمانی مهاجران نیز گویاست: از میان آنها که مهاجرت کرده‌اند بخش عمده آن (۳۸.۷ درصد) در دوره ریاست‌جمهوری  شهید ابراهیم رئیسی رخ داده است. این ارقام، مهاجرت را از یک انتخاب لوکس به یک تصمیم اجتناب‌ناپذیر برای بسیاری تبدیل کرده است.

بر اساس این مطالعه، مردان بیش از زنان مهاجرت کرده‌اند و مهاجران عموماً از نظر تحصیلی و درآمدی، سطح بالاتری نسبت به ماندگاران دارند. شاخص مهاجرت خالص بالقوه گالوپ (۱۳۹۳-۱۳۹۵) نیز ادعا می‌کند که بیش از یک‌چهارم ایرانیان با تحصیلات عالی، در صورت امکان کشور را ترک خواهند کرد. ۸۰ درصد مهاجرت‌ها ریشه در انگیزه‌های اقتصادی و سیاسی دارد. جمعیت ایران از ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۷ دو برابر شده، اما سهم مهاجران تقریباً سه برابر شده است. محققان دانشگاه استنفورد این الگو را برجسته کرده‌اند.

هشدارهای داخلی
در سطح میدانی، مهدی اسماعیلی، نماینده مردم میانه و عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، به تازگی نسبت به مهاجرت کارشناسان فنی مخابرات و ارتباطات زیرساخت هشدار داده است. او تأکید کرده که حقوق و مزایای پایین در شرکت‌های دولتی، انگیزه کاری را کاهش داده و «وسوسه‌های» خارجی را تقویت کرده است. اسماعیلی از جلسه با وزیر ارتباطات خبر داد و پیشنهاد برقراری «فوق‌العاده خاص» یا «فوق‌العاده فنی» را برای جبران فاصله با بخش خصوصی مطرح کرد. این پیشنهادها نیازمند حمایت قانونی مجلس و تخصیص منابع از سوی وزارتخانه است. اسماعیلی با اشاره به نقش حیاتی این متخصصان در شرایط تحریم، هشدار داد که از دست دادن آن‌ها هزینه‌های سنگینی بر زیرساخت‌های ارتباطی و توسعه فناوری کشور تحمیل خواهد کرد.

معنای مهاجرت
این مهاجرت، فراتر از آمار، ضربه‌ای عمیق به اکوسیستم نوآوری وارد می‌کند. متخصصان IT نه تنها کد می‌نویسند؛ آن‌ها زیرساخت اینترنت، امنیت سایبری، استارت‌آپ‌ها و اقتصاد دیجیتال را می‌سازند. وقتی «هوای درآمد» و «اینترنت همیشگی» در خارج از کشور فراهم‌تر باشد، ماندن در داخل به انتخابی قهرمانانه تبدیل می‌شود که پاداش اقتصادی و حرفه‌ای کمی دارد. گزارش فاضلی و صلواتی تأکید می‌کند که رابطه حکومت و مردم، و ادراک کلی از وضعیت کشور، عامل محرک اصلی است. شرایط سازمانی (حقوق، امکانات) مهم است، اما در سایه عوامل کلان کم‌رنگ می‌شود.

برای حفظ این سرمایه انسانی، راهکارها باید چندلایه باشد: فراهم بودن شرایط بهره مندی از اینترنت پایدار، بازنگری فوری در نظام جبران خدمت، ایجاد فضای نوآوری واقعی، کاهش موانع اداری و مهم‌تر از همه، بازسازی اعتماد اجتماعی. بدون این اقدامات، هشدارهای یک دهه اخیر به واقعیت تلخی تبدیل خواهد شد که جبران آن سال‌ها زمان می‌برد. مهاجرت متخصصان، آژیر خطری است که نباید نادیده گرفت؛ زیرا آینده دیجیتال ایران در گرو ماندگاری همین مغزهای خلاق است.