نشئه‌گی مرگ در مزارع معیشت/ ماجرای افزایش کشت خشخاش در ایران چیست؟

در هفته‌های اخیر، اخبار متعددی از کشف و امحای مزارع کشت خشخاش در نقاط مختلف ایران، از دشت‌های خوزستان تا ارتفاعات لرستان، منتشر شده است.

 

به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، گزارش‌های کشف و امحای مزارع کشت خشخاش نه تنها حاکی از گسترش پدیده‌ای نگران‌کننده است، بلکه تصویری از تعارض میان نیاز‌های اقتصادی کشاورزان، سیاست‌های مبارزه با مواد مخدر و پیامد‌های اجتماعی-بهداشتی آن را ترسیم می‌کند.

 

بر اساس آمار‌های رسمی که یک نماینده مجلس مطرح کرده، سطح زیر کشت غیرقانونی خشخاش از حدود ۹ هزار و ۳۴۵ هکتار در سال‌های ۱۴۰۲-۱۴۰۳ به نزدیک ۳۲ هزار هکتار در دوره اخیر رسیده که رشدی ۲۴۶ درصدی را نشان می‌دهد. این ارقام، زنگ خطری جدی برای امنیت غذایی، سلامت عمومی و ثبات اجتماعی به شمار می‌رود.

 

حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، صراحتاً شایعات «آزادسازی کشت خشخاش» را رد کرده و تأکید ورزیده که هرگونه کشت غیرمجاز با برخورد شدید مواجه خواهد شد. با این حال، بحث‌هایی پیرامون کشت کنترل‌شده گونه‌هایی مانند «شقایق ایرانی» برای مصارف دارویی مطرح شده که ریشه در کاهش واردات تریاک از افغانستان دارد. طالبان از سال ۱۴۰۱ ممنوعیت گسترده‌ای اعمال کردند و تولید افغانستان در ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد کاهش یافت. این خلأ، ایران را که سالانه به صد‌ها تن تریاک دارویی نیاز دارد، با چالش مواجه کرده است. اما مقامات تأکید دارند که کشت خشخاش معمولی برای تریاک همچنان مطلقاً ممنوع است و هیچ مجوز رسمی صادر نشده.

 

تز نظر کارشناسات، دلایل این رواج چندبعدی است. نخست، انگیزه اقتصادی: خشخاش محصولی پربازده و کم‌آب‌برتر نسبت به برخی محصولات سنتی مانند برنج است. در شرایط تورم، خشکسالی و کاهش درآمد کشاورزی، سود آن برای کشاورزان کوچک‌مقیاس وسوسه‌انگیز است. محمد جمالیان نماینده عضو کمیسیون بهداشت مجلس، صراحتاً اشاره کرده که «در استانی که قبلاً برنج می‌کاشتند، امروز به کشت خشخاش روی آورده‌اند». این جابه‌جایی، امنیت غذایی را تهدید می‌کند و زنجیره تأمین مواد غذایی را مختل می‌سازد.

 

در این میان کاهش تولید افغانستان و نوسانات قیمتی، تقاضای داخلی برای مواد اولیه دارویی مانند شربت‌های اپیوم و مسکن‌ها را افزایش داده. برخی سودجویان این خلأ را با کشت غیرقانونی پر کرده‌اند. همچنین عوامل اجتماعی-ساختاری نیز در این داستان تاثیر دارد: فقر روستایی، بیکاری فصلی و دسترسی آسان به بذر از طریق شبکه‌های قاچاق، این بستر را فراهم کرده. هرچند گزارش‌ها حاکی است که این کشت محدود به مناطق مرزی یا فقیرنشین نیست و به استان‌های مرکزی و شمالی نیز نفوذ کرده است.

 

واکنش‌ها قاطعانه بوده است. نیرو‌های انتظامی و قضایی در عملیات‌های متعدد، مزارع را شناسایی و معدوم کرده‌اند. در خوزستان، دادستان حمیدیه از کشف سه مزرعه بزرگ و دادستان دشت آزادگان از تخریب پنج مزرعه خبر داد. در لرستان، استاندار از برخورد انتظامی سخن گفت و موارد مشابه در لالی و الوار گرمسیری گزارش شد. قوه قضائیه هرگونه کشت را جرم دانسته و مجازات‌هایی مانند مصادره زمین، جریمه سنگین و حبس را اعمال می‌کند.

 

ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز بر تشدید رصد ماهواره‌ای و اطلاعاتی تأکید دارد. با وجود این، حجم کشف‌شده نشان‌دهنده گستردگی پدیده است. جمالیان هشدار داده که این خشخاش‌های غیرقانونی «خالص‌تر» هستند و می‌توانند شدت اعتیاد را افزایش دهند. بخشی از کشفیات به کارخانه‌های داروسازی تحویل داده می‌شود، اما بخش عمده‌ای خطر مصرف محلی و قاچاق را به همراه دارد.

از منظر بهداشتی، ایران پیش‌تر نیز با نرخ بالای اعتیاد به تریاک مواجه بوده است. کشت محلی می‌تواند عرضه را ارزان‌تر و در دسترس‌تر کند و الگوی مصرف را از مواد صنعتی به سنتی تغییر دهد یا تشدید نماید. اما جامعه‌شناسان هشدار می‌دهند که این پدیده، به ویژه در میان جوانان روستایی، خطر «ترویج مصرف» را افزایش می‌دهد.

از منظر امنیتی، افزایش کشت غیرقانونی شبکه‌های قاچاق را تقویت کرده و فشار بر مرزبانان را بیشتر می‌کند. ایران سال‌ها پیش، با هزینه‌های هنگفت، دیوار و کانال مرزی ساخته تا ترانزیت از افغانستان را مهار کند؛ اکنون چالش داخلی اضافه شده است.

ابعاد بین‌المللی نیز قابل تأمل است. ایران طبق کنوانسیون‌های جهانی حق کشت محدود برای مصارف دارویی دارد، اما اجرای آن نیازمند نظارت دقیق، مجوز‌های جهاد کشاورزی و وزارت بهداشت است. از سالیان گذشته پیشنهاد‌هایی برای کشت «شقایق الی فرا» مطرح شده، اما هنوز به تصویب نهایی نرسیده. هرگونه شتاب در این مسیر بدون زیرساخت، خطر سوءاستفاده را افزایش می‌دهد.

 

به گفته کارشناسان مقابله صرفاً انتظامی کافی نیست. راهکار‌های پایدار باید شامل جایگزینی معیشتی (کشت جایگزین سودآور و کم‌آب)، حمایت اعتباری از کشاورزان، توسعه اشتغال روستایی و تقویت درمان اعتیاد باشد. مرکز پژوهش‌های مجلس گزارش‌هایی در این زمینه تهیه کرده که بر لزوم رویکرد جامع تأکید دارد. همچنین، دیپلماسی برای تأمین امن مواد دارویی از منابع بین‌المللی ضروری است.

 

رواج کشت خشخاش، به نوعی آینه‌ای از چالش‌های اجتماعی و اقتصادی نیز  است: جایی که سود کوتاه‌مدت، بلندمدت سلامت و امنیت را تهدید می‌کند. مقامات با رد شایعات و تمرکز بر اجرای قانون، سیگنال روشنی ارسال کرده‌اند، اما برای ریشه‌کنی، نیاز به اقدامی فراتر از امحا — یعنی بازسازی معیشت روستایی — وجود دارد. تا آن زمان، هر هکتار کشف‌شده، هزینه‌ای پنهان بر جامعه تحمیل می‌کند: از دست رفتن زمین‌های حاصلخیز، افزایش معتادان و آسیب پذیری جامعه. پس حتی برای نیازهای دارویی و تصمبم مبتنی بر مدیریت مصرف معتادان، باید هوشمندانه گام برداشت.