رئیس جمهور برنامه خواستند؛ ارائه کردیم/ خدمات میدهیم، اما امکانات «پیام نور» را نه/ پذیرش فنی-مهندسی را متعادل می کنیم
دانشگاه پیامنور، نهاد آموزشی با شعار عدالتمحوری که سالهاست روی لبه تیغ راه میرود. از تهدید ادغام تا آستانه انحلال، از موج انتقادها تا زخمهای ساختاری. این دانشگاه همواره برای بقایش و ادامه حیاتش با چالش هایی مواجعه بوده است. این در حالی است که چنین زمینه هایی برای آموزش های مدرن در جهان، یک غنیمت به شمار می روند؛ البته با رفع کاستی ها و مسائلی که بالاخره جریان دارد و به یک یا دو دانشگاه کشور هم محدود نمیشود.
حال در دوره دولت دکتر مسعود پزشکیان، دانشگاه پیام نور، با سکانداری دکتر محمدهادی امین ناجی، چهاردهمین رئیس آن، با وجود چالش های اساسی، اما ظاهرا افقهای تازهای را گشوده شده: از «آموزش باز» و بازاندیشی در مدلهای آموزشی تا بازتعریف نقش این نهاد بهعنوان قطب اجتماعی آموزش عالی کشور. آیا زمینههای واقعی برای تحقق این رویاها فراهم است؟ تدبیر ویژه برای بهروزرسانی دانشگاه و همآوایی آن با آموزش مجازی و مدرن چیست؟ رشته های مهندسی و نیز رشته های علوم انسانی چه شرایطی خواهند داشت؟ و آیا پیامنور برای اجرای آموزش باز، به دنبال استقلال و مستقل شدن خواهد رفت؟ سئوال نهایی این که مشکلات و شرایط موجود، با دانشجویان و استادان و حتی کارکنان این دانشگاه چه کرده است؟
این پرسشها و چند پرسش دیگر را با دکتر امین ناجی در میان گذاشتیم. بخش اول گفتگوی تابناک با دکتر محمدهادی امین ناجی، رئیس دانشگاه پیامنور را مرور می کنیم:
گفتوگو از: مهدی محمدی کلاسر
تابناک: موضوعاتی که در سالهای اخیر توسط دانشگاه پیام نور مطرح بوده، شما نیز پیشتر در جاهای مختلف صحبتهایی داشتهاید و مباحثی نیز مطرح شده است. من وارد جزئیات اینکه دقیقاً چه اتفاقاتی رخ داده نمیشوم، اما آخرین بحث موجود این است که آیا وعدهای که در گفتوگو با آقای رئیسجمهور مطرح شده بود و آقای وزیر نیز در آن ورود کرده بودند، به سرانجام رسیده است یا خیر و آیا در خصوص دانشگاه ثبات ایجاد شده است؟؛ زیرا قرار بود یک روند اجرایی آغاز شود تا وضعیت دانشگاه روشن شود.
مطالبه رئیس جمهور مطالبه خوبی بود. شاید برخی نسبت به چگونگی آغاز، میانه و پایان آن نکاتی داشته باشند، اما من قصد ورود به آن حوزه را ندارم، زیرا قبلاً مطرح شده و هم وزیر و هم رئیسجمهور پاسخ داده بودند. رئیسجمهور، مطالبهای درست مبنی بر این داشتند که دانشگاهها باید نگاه مأموریتگرایانه خود را داشته باشند و در همین راستا نیز با تعلق خاطر به دانشگاه پیام نور نگاه میکردند تا مشخص شود مأموریت دانشگاه پیام نور در میان دانشگاههای باز جهان چیست. در همین چارچوب، گفتوگوی بسیار خوبی در شرایطی مطلوب میان آقای رئیسجمهور، آقای وزیر، بنده و یکی دو نفر از دوستان دیگر انجام شد.
در آن جلسه، به رئیسجمهور عرض کردیم که محور فعالیتهای آموزش باز یا دانشگاههای باز در جهان، علاوه بر آموزش رسمی، حوزه آموزشهای مستمر، مداوم و عمومی کشور است؛ همچنین شامل آموزشهای ضمن خدمت و حوزههای مختلف سواد از جمله سواد رسانهای، سواد بهداشت و موارد مشابه میشود. با انتقال این مباحث و همچنین تجربه بینالمللی که خدمت رئیسجمهور ارائه شد، با این موضوع موافقت کرد.
تابناک: در بحث آموزش باز -به این معنا که فرد بتواند صرفا با ثبتنام وارد دانشگاه شود- دانشگاه نیاز به استقلال و مستقل شدن دارد، در حالی که سالها بحث ادغام یا انحلال آن مطرح بوده است. آیا می توان امیدوار بود از چنان مرحله ای به ایده استقلال داشگاهتان برسید؟
این موارد در موضوعات بعدی حوزه آموزش باز، بسیار مهم است، اما در عین حال ما در ساختار کشور، مقررات و قواعد خاص خود را داریم. زمانی که این گزارش ارائه شد و پاسخ ایشان را شنیدم، فرمودند برنامهای برای این موضوع آماده کنید. بر همین اساس، برنامه دقیقی تهیه شد و در جلسه بعدی خدمت ایشان ارائه گردید. در خلال فراز و فرودهایی که در حال تکمیل آن بودیم، دقیقاً به یاد دارم روز نهم اسفند، جلسهای مقدماتی داشتیم تا برای ارائه خدمت ایشان آماده شویم و نتایج را منتقل کنیم، اما در همان دقایق ابتدایی جلسه، رخداد جنگ و تجاوز دشمن اتفاق افتاد. جلسه در حال آغاز بود که هنوز در مرحله مقدماتی قرار داشت که ناگهان مشاهده کردیم در خیابان، حادثهای تلخ رخ داده است که مردم ایران و علاقهمندان به رهبر معظم و شهید انقلاب را داغدار کرد.
تابناک: شما در آن زمان نزدیک به محل حادثه بودید؟
فضا قابل مشاهده بود. پس از آن، این موضوع در مرحلهای قرار گرفت که با آقای وزیر مجدداً بازخوانی شد و پس از آرام شدن شرایط، گمان میکنم در زمان مناسبی در شرایط مطلوب به خدمت رئیسجمهور تقدیم خواهد شد و مأموریتهای خوبی نیز برای دانشگاه در نظر گرفته شده است.
تابناک: اگر به عنوان فردی از بیرون از دانشگاه، بخواهید به دانشگاه نگاه کنید، نگاهتان چگونه است؟ بالاخره ظاهرا مسائلی وجود دارد که به نظر میرسد نوعی شلختگی ظاهری ایجاد کرده و مسئلهساز شده است. ایراد کار کجاست و چه باید کرد؟
من معمولاً در صحبتهایم نمیگویم که رئیس دانشگاه پیام نور هستم، بلکه به عنوان یک فرد بیرونی نگاه میکنم و فکر میکنم این نوع نگاه میتواند کمککننده باشد تا اشکالات بهتر دیده شود. ما دورههای مختلفی را در دانشگاه طی کردهایم و یکی از مزیتها این است که اکنون همه به این نتیجه رسیدهاند که این نوع آموزش، و فراتر از آن آموزش هوشمند، مطالبه جامعه است و در مرزهای جدید دانشگاهی حرکت میکند. آموزش دیگر مانند گذشته نیست و این یک افتخار بزرگ است که ما می توانیم در این حوزه کار کنیم.
نکته دوم این است که به عنوان فردی بیرونی نگاه میکنم و مانند کسی که از بیرون به یک دانشگاه نگاه میکند، به این نتیجه میرسم که این شیوه میتواند بسیاری از مشکلات ما را کاهش دهد و هزینهها را کم کند، اما در عین حال خلاهایی نیز وجود دارد. این خلاها در این است که امکانات ما هنوز پاسخگوی این سطح از تقاضا نیست. این موضوع نیز ناشی از شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور است و امیدواریم این شرایط بهتر شود تا بتوانیم این خلاها را جبران کنیم.
هنگام آموزش با کسی تعارف نکنیم. همه یک نکته را در خصوص دانشگاه پیام نور فراوان شنیدهاند که ورود به آن آسان است، اما خروج از آن به این آسانی نیست؛ از امتحان بگیر تا فضای پر استرس آن.
تابناک: اصل شرایظ یک دانشگاه هم، همین است دیگر...
بله. این فضا در ابتدا تا انتها به نظرم مطلوب است، اما اگر به عنوان فردی بیرونی نگاه کنم، میگویم دانشگاه علاوه بر مسئولیت آموزش، مسئولیتهای اجتماعی دیگری نیز دارد.
من به عنوان عضو دانشگاه پیام نور، فقط مسئولیت آموزش ندارم؛ پژوهش نیز باید متناسب با همان ساختار آموزش و در همان راستا دیده شود. در کنار آن، مسئولیت اجتماعی جدی نیز بر عهده من است؛ زیرا به عنوان عضو دانشگاه پیام نور در اقصی نقاط کشور حضور دارم، تقریباً در ۳۷۰ نقطه. مردم از من انتظار دیگری دارند و من باید خود را برای پاسخ به این انتظارات آماده کنم. اعضای علمی هنوز جایگاه مرجعیت اجتماعی خود را دارند؛ مردم به آنها اعتماد دارند، دیدگاههایشان را میپذیرند. بنابراین باید حریت لازم، دانش کافی و بصیرت داشته باشم تا بدون هیچ حب و بغضی پاسخ دقیق به مردم بدهم. در آن صورت، مردم پاسخ من را میشنوند و بعد از شنیدن آن، میتوانم مسئولیت اجتماعی امروز خود را که پاسخ به نیازهای سنین مختلف جامعه است، انجام دهم. تفاوتی ندارد؛ اگر به هر فردی نگاه کنید، پرسش او این است که وضعیت جامعه چگونه است. میتوان به این پرسش ساده پاسخ داد یا میتوان پاسخ عالمانه داد؛ و مردم نیز پاسخ عالمانه را میپذیرند.
تابناک: ممکن است در آینده شرایطی پیش بیاید که من، به عنوان فردی علاقهمند به ادامه تحصیل در مقاطع تکمیلی، بدون کنکور و آزمون، بتوانم ثبتنام کنم و ادامه دهم؟
آرزوی ما در نظام آموزشی باز این است که همانگونه که محل آزمون برای دانشجو قابل انتخاب است، محل آموزش نیز قابل انتخاب باشد؛ یعنی فرد بتواند بگوید در هر کجا هستم آموزش خود را دریافت میکنم. در همین راستا، ورود نیز باید چنین وضعیتی داشته باشد. البته ما محدودیتهای قانونی داریم و باید به سمتی حرکت کنیم که قوانین پذیرش در فضای آموزش باز، متناسب با ماهیت این فضا تنظیم شود. ما همه دانشگاهها را یکسان دیدهایم، در حالی که شاید این ضرورت نداشته باشد.
تابناک: اتفاقاً ما سال گذشته تحلیلی نوشتیم که برخی از دانشگاهها، به جای انحلال یا کنار گذاشته شدن، میتوانند بهروزتر شوند و کمک بیشتری کنند؛ زیرا همانجاهایی که شاید در گذشته ایراداتی داشتهاند، میتوانند بستر مناسبی برای تحولات جدید و فناوریهای نو باشند. بسیاری از افراد درگیر فضای مجازی هستند، یا نمیخواهند حضور فیزیکی داشته باشند و میخواهند از هر نقطهای ادامه تحصیل دهند؛ بنابراین مهمترین و راحتترین بستر فعلاً همینجاست، نه اینکه بخواهیم از صفر جای دیگری را شروع کنیم یا آن را ادغام کنیم. ارزیابی شما در این موضوع چیست؟
ویژگی آموزش باز، انعطاف آن است؛ به سرعت خود را با نیازهای اجتماعی منطبق میکند و ابزارهای متناسب خود را میپذیرد. در آموزش، زمان زیادی طول کشید تا دانشگاهها پذیرفتند از نظامهای مدیریت آموزش از راه دور و شبکههای مختلف استفاده کنند. همچنین زمان برد تا استادان بپذیرند که میتوان در این فضا تدریس کرد، تحقیق را دریافت نمود و دانشجو را به صورت هفتگی فعال نگه داشت. در ابتدا مقاومتهای جدی وجود داشت، اما در نهایت این نظام آموزشی نیز مخاطب خود را میپذیرد و حتی آن را مطالبه میکند؛ به گونهای که میگوید اگر شرایط کشور آزمون غیرحضوری را اقتضا کند، باید آزمون امن برگزار شود، نه ناامن. ما نیز در همین مسیر حرکت میکنیم تا امنیت آزمون در هر نقطه فراهم شود. تلاش بر این است که ابزارهای لازم در هر شرایطی مهیا گردد.
تابناک: شنیدهام در برخی موارد، امکانات دانشگاه پیام نور نسبت به دانشگاههای دیگر بهتر است. شما در جایگاه خود به کدام امکانات دانشگاه پیام نور افتخار می کنید؟
برخی امکانات آزمایشگاهی و کارگاهی به اقتضای زمان ایجاد شدهاند و اکنون باید از آنها بهرهبرداری شود. سیاستی که در دو سال اخیر مطرح بوده این است که هر امکانی داریم، از آن استفاده کنیم و در عین حال آن را حفظ نماییم. این امکانات، دارایی شخصی نیست، بلکه سرمایه یک مجموعه آموزش عالی است. از سوی دیگر، پس از حفظ این امکانات باید استفاده بهینه از آنها صورت گیرد؛ به گونهای که بهرهبرداری محدود به یک گروه نباشد و برای هر نقطه و هر نیاز، برنامهریزی وجود داشته باشد تا خدمترسانی انجام شود. در شرایطی مانند جنگ یا وضعیتهای خاص، به عنوان نمونه در ماه رمضان، اینترنت واقعاً با مشکل روبهرو بود. دانشجویان در سراسر کشور نیز خوابگاههایشان تعطیل شده بود و هر کدام در مسیر زندگی خود و در شهرهای خود حضور داشتند. در همین شرایط، ما پیشنهادی به مراجع ذیربط ارائه کردیم مبنی بر اینکه آمادهایم به دانشجویان در سراسر این حدود ۳۷۰ نقطهای که در کشور حضور داریم خدمترسانی کنیم. پیشنهاد این بود که یک کارت دانشجویی برای دانشجویان صادر شود تا مشخص شود فرد دانشجو است و بتواند از اینترنت استفاده کند؛ نه به صورت پولی، بلکه با حمایت. حتی این امکان برای دانشگاه تهران و سایر دانشگاهها، از جمله دانشگاههای علوم پزشکی و دانشگاه تهران بهطور مستقیم نیز مطرح شد تا دانشجویان بتوانند از این خدمات بهرهمند شوند. استقبال بسیار خوبی نیز صورت گرفت.
در نقاط مختلف کشور بازخوردهای مثبتی دریافت شد و حتی در برخی موارد با من تماس گرفته شد که در یک نقطه خاص، اینترنت ضعیف است. این موضوع تا سطح وزیر نیز پیگیری شد و در چند نقطه کنترل انجام گرفت و مشخص شد در چهار نقطه اشکال وجود دارد. منظور این است که رصد موضوع بهصورت دقیق انجام میشد.
این در راستای همان شعار «ارائه خدمت برای همه و برای هر ایرانی» است؛ بهگونهای که هر دانشجو بتواند از این خدمات بهرهمند شود. این نگاه کمک میکند که ما امکانات موجود را بهکار بگیریم، نه اینکه صرفاً از کمبودها صحبت کنیم. ما امکانات داریم و از آنها برای ارائه خدمت استفاده میکنیم.
تابناک: در میان کارکنان و اعضای علمی در وزارت علوم اختلافاتی وجود داشت، و طبیعتا در دانشگاه پیام نور باید اصولاً تفاوتهایی وجود داشته باشد. موضوع مهاجرت اعضای علمی نیز تا حدی حل مطرح بود این موضوع حل شد؟
ما در شرایط اقتصادی خاصی از جامعه قرار داریم که بخشی از آن میتواند تبعات شرایط کلان کشور نیز باشد.
در این راستا، نزدیک به یک سال و اندی است که در وزارتخانه تلاش شده تا وضعیت کنشگران حوزه وزارت علوم، وزارت بهداشت و کارکنان به گونهای تنظیم شود که تفاوتها بهدرستی ایجاد شده و در عین حال وضعیت آرامتری برقرار شود. در مورد اعضای علمی، در روزهای پایانی اسفند ماه مجوزهای لازم اخذ شد، اما در مورد کارکنان این موضوع هنوز به نتیجه نرسیده است.
ما بهخوبی میدانیم همکاران کارمند چه سختیهایی را تحمل میکنند. بهطور طبیعی، وقتی تفاوتها وجود دارد، ما معتقدیم باید برخی تمایزها میان طبقات مختلف لحاظ شود، اما این تفاوت نباید به شکل فاحش و غیرمنطقی باشد؛ بهگونهای که یک بخش بسیار بالا و بخش دیگر بسیار پایین قرار گیرد.
در این زمینه گفتگوهای فراوانی صورت گرفته است. ما حدود ۷۰۰۰ همکار اداری و بیش از ۳۰۰۰ همکار علمی داریم و این گفتگوها در میان همکاران وجود داشته و پاسخها نیز داده شده است. گاهی این مطالبات سنگین و جدی بوده است، اما در هر حال، در کشوری با حدود ۳۷۰ نقطه حضور دانشگاه پیام نور، طبیعتاً صداها بهتر شنیده میشود و افراد مختلف میتوانند مطالبات خود را مطرح کنند. من نمیگویم این مطالبات تمام شده است؛ حق هم دارند که همکاران ما همچنان مطالبه بهبود وضعیت معیشتی داشته باشند و در این راستا هم در داخل وزارتخانه و هم در خارج از آن پیگیریهای جدی در حال انجام است. اگر به اخبار توجه کرده باشید، حدود یک ماه و نیم پیش، سه رئیس دانشگاه علمیکاربردی، ملی مهارت و پیام نور بهصورت مشترک نامهای به آقای رفیعزاده، معاون رئیسجمهور، امضا کردیم که با مشارکت مجموعه سازمان استخدامی خواستار بهبود وضعیت همکاران خود شدیم. تلاشها همچنان ادامه دارد، هرچند هنوز نتیجه نهایی حاصل نشده، اما پیگیریها متوقف نشده است. از سوی دیگر، فعالیتهای درونسازمانی از جمله ارتقای بهرهوری نیز در حال انجام است. در سهماهه دوم سال، اولین بخش از پرداختهای مرتبط با بهرهوری که منطبق با فعالیت همکاران است، اجرایی خواهد شد.
تابناک: در رابطه با حذف رشتههای فنی نیز این پرسش مطرح است که آیا فشاری وجود دارد یا خیر، و اولویتها در رشتههای مهندسی چیست؟
این سؤال ریشهدار است و حداقل از سال ۱۳۹۰ به این طرف مطرح بوده است. که آیا نظام آموزش باز امکان ارائه رشتههای مهندسی را دارد یا نه. پاسخ من این است که تجربه جهانی نشان داده در همه رشتهها میتوان از نظام آموزش باز استفاده کرد. حتی در برخی دانشگاههای معتبر دنیا، تمام رشتهها از جمله رشتههای فنی و مهندسی و حتی بخشی از پیراپزشکی و علوم پزشکی نیز در این نظام حضور دارند.
هماکنون نیز در دانشگاه تهران مشاهده میشود که برخی دروس بهصورت مجازی و با استفاده از امکانات موجود ارائه میشوند. بنابراین مسئله امکانپذیری آن در اصل محل بحث نیست، بلکه مسئله نیاز و زیرساخت در کشور مطرح است. پاسخ من این است که به شرط وجود امکانات، میتوان بخش نظری رشتهها را بر بستر آموزش باز ارائه کرد. اما برای بخشهای عملی، باید هم استاد متناسب و هم آزمایشگاه مناسب فراهم شود. در حال حاضر بخشهایی از آزمایشگاهها و اعضای علمی فراهم است، اما در حوزه رشتههای مهندسی بخصوص همان طور که سوال شما بود در همه نقاط کشور ارائه نمی شود بلکه بیشتر در مراکز استانها مستقر است. شاید اگر زمانی که این رشته ها را توسعه میدادیم با دقت بیشتری و به صورت محدودتر عمل می کردیم امروز این مسئله این قدر دامنه دار نمی شد و می توانستیم خروجیهای محکم تری ارائه کنیم اما چون گستردگی زیاد شد طبیعتاً نقدها نیز افزایش یافت. سؤال اساسی این است که آیا این مدل قابل اجرا هست یا نیست پاسخ های مختلفی هم برای آن وجود دارد و در حال حاضر در حال گفت و گو هستیم تا این وضعیت متعادل شود.
در حال حاضر گرایش غالب در دانشگاه، بیشتر به سمت علوم انسانی است اما نمی توان گفت که صرفاً باید به علوم انسانی محدود شود. در حوزه مهندسی نیز برخی رشته ها همچنین در علوم انسانی و علوم پایه قابلیت اجرا دارند و می توان در این چارچوبها فعالیت کرد و مواردی از این دست نیز قابل طرح و بررسی است.
