برنامه عموپورنگ؛ تدارک تفریح یا تبلیغ؟!

عموپورنگ عزیز! لطفا صداقت نگاه‏های معصومانه کودکانی که با اشتیاق شما را می‌‎بینند با دروغ تبلیغات آلوده نکنید، تا مثل گذشته محبوب بمانید!

عموپورنگ یا‌‌ همان داریوش فرضیایی نامی آشنا برای همه کودکان و بزرگسالان است. شاید اجحاف نباشد اگر بگوییم که مخاطبان برنامه عموپورنگ هم بزرگتر‌ها هستند و هم بچه‌ها؛ بزرگترهایی که با نشستن پای برنامه عمو پورنگ فرصتی برای فراموشی خستگی‏‌های روزانه پیدا می‌‏کنند و بچه‏‌هایی که برای سرگرمی پای این برنامه می‌‏نشینند.

داریوش فرضیایی در طول این سال‌ها ثابت کرد که بدون هرز رفتن نیز می‌‏توان برنامه‏ای شاد تهیه کرد. حضور چهره‌‏‏های کودکانه و جذابی چون «امیرمحمد» هم بی‌شک در این پیشرفت بی‌تاثیر نبوده است.

البته رسانه ملی ما به کرات ثابت کرده که برنامه‌هایی که در طول یک مدت متوالی و مستمر خود را ملزم به پخش می‌کنند به ویژه برنامه‎های شاد و طنزگونه، عملا پس از مدتی به دلیل تکراری بودن سوژه‌ها، به رکود و هجوگویی دچار می‌شوند و ریزش مخاطبان را در پی دارند اما نکته قابل تامل در برنامه‌های عموپورنگ این است که وقفه‏‌های نسبتا طولانی و چندماهه میان برنامه‌های آن موجب شده تهیه‏‌کنندگان این برنامه، در این فرصت خود را بازآرایی کرده و با لوکیشن‌های تازه‏‌تر، سوژه‌‏ها‏، شخصیت‏‌ها و محتواهایی جدید‌تر در ایام مختلف بهار، تابستان، رمضان و... خود را عرضه کنند؛ هزار و شصت و شونزده. کتابخانه عموپورنگ و... نمونه‏‌هایی از این دست است. اما این همه ماجرا نیست.
 
چندی پیش که به صورت اتفاقی برنامه عموپورنگ را می‌دیدم، ناگهان در اواسط برنامه متوجه نحوه جدید ارائه تبلیغات مواد غذایی (ماکارونی و...) شدم. امیرمحمد و شخصیت‌های دوست داشتنی برنامه، با نشان دادن محصولات، بچه‌ها و مخاطبان را تشویق به مصرف و خرید آن می‌کردند! جالب این بود که این روال تبلیغاتی در روزهای بعد هم تکرار شد ... البته چندی پیش در برنامه پربیننده فیتیله‏‌ها هم شاهد چنین جریانی بودیم.

فکر کردم مگر نه اینکه این برنامه برای کودکان تهیه شده است؟ پس چرا ذهن بی‌دفاع کودکان را با این تبلیغات منفعت طلبانه نشانه گرفته‌ایم؟ آیا رسانه ملی ما به اندازه کافی زمان و فضا برای تبلیغات خود ندارد که به برنامه‏‌های کودک هم رحم نمی‌کند؟ آیا نبایستی بودجه این برنامه‌ها را تا حدی تقویت کرد که موجب نشود برای تامین هزینه، از تبلیغات شرکت‌ها بهره ببرند؟ آیا منفعت اقتصادی آنقدر مهم است که «معدود برنامه‌‏های فرهنگی کودکانه» را هم باید فدای آن کرد؟

جدا از اینکه رسانه محترم ملی ما حتی در بسیاری از اوقات در تبلیغات عمومی میان برنامه‌ای خود نیز، اصول تبلیغ را رعایت نمی‌‏کند، اما حالا نوبت به کودکانی رسیده که مجبورند «محدود گزینه‌‏های رسانه‌ای برای پر کردن اوقات فراغت» خود را با برنامه عموپورنگی پر کنند که محصولات فلان شرکت را برایشان تبلیغ می‌‏کند! کودکانی که به اقتضای سن خود نه قدرت استدلال منطقی دارند و نه قضاوت کامل.

به نظر شما نتیجه این فرایند چه می‌‏شود؟

ما در آگهی‏‌های بازرگانی تلویزیون، روزانه شاهد تبلیغ کالاهایی هستیم که مخاطب غیرمستقیم بسیاری از آن‌ها کودکانند اما چرا باید در برنامه‌های کودک هم شاهد تبلیغات مستقیم محصولات باشیم؟

اجازه بدهید کمی فرا‌تر برویم؛ آیا تلویزیون حق دارد که در برنامه کودکان یک محصول تبلیغاتی را به آنان توصیه کند؟ آیا تبلیغات برای کودکان در جامعه ما اصولی دارد؟

شورای بازرگانی آگهی‏‌های صداو سیما در «مجموعه ضوابط تولید آگهی‌های رادیویی و تلویزیونی» در اصل ۶۴ و ۶۹ به مواردی اشاره کرده که به نظر می‌‏رسد محدودیت‌‏هایی در حوزه تبلیغات کودکان قائل شده:

اصل ۶۴- آگهی نباید موجب بدآموزی کودکان شود و از زود باوری، حس عاطفی و کم تجربگی آنان در تشخیص واقعیت‌ها سوء استفاده شود.

اصل ۶۹- هنگام پخش برنامه‌های ویژه کودکان پخش آگهی‌های مربوط به مواد غذایی، کبریت، محصولاتی با خواص دارویی و حاوی ویتامین، غذاهای کمکی کودکان، وسایل و اسباب لاغری و شیوه‌های درمانی آگهی فیلم‌ها با صحنه‌های وحشتناک و خطرناک و خطرآفرین ممنوع می‌باشد.

حال بیایید قضاوت کنیم. آیا برنامه عموپورنگ شامل اصول فوق می‌‎شود؟ جدا از جنبه‌های قانونی و حقوقی، آیا از نظر اخلاقی می‌‏توان تبلیغات برای کودکان را توجیه کرد؟! واقعا چه استدلالی جز منافع اقتصادی در این تبلیغات نهفته است؟ قضاوت با شماست...

*کار‌شناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی