گام اساسی در تحقق عدالت‌اجتماعی

منشأ میل انسان به عدالت را باید در فطرت او جستجو کرد از خصوصیات یک امر فطری می توان دائمی بودن و عدم کهنگی آن، فراگیر بودن در تمام عصرها و نسل های بشری اشاره کرد. نقش عدالت در معارف دین از آنچنان فروغ و برجستگی برخوردار است که بعنوان یکی از اصلی ترین اهداف و رسالت انبیاء الهی در طول تاریخ بشریت محسوب شده است. همچنین از جمله دلایل مهم قوام و داوم حکومت ها قلمداد شده تبیین عدالت در بعد فردی نیازمند مجال دیگری است. در این فرصت به مقوله عدالت اجتماعی نظر داشته و در حد امکان الزامات اولیه تحقق آن را بیان می کنیم.


جامع رساترین تعریف عدل همان کلان امام عدالت پیشگان یعنی امام علی علیه السلام است که فرمود: عدل یعنی قرار گرفتن هر چیز در جای خود و اجتماعی به این مفهوم است که چون انسان مدنی الطبع بود به اجتماع گرایش دارد و اجتماع موجب پیدایش منافع مشترک و نیازهای متقابل آنها می شود برای تأمین آنها و برخورداری از یک زیست سالم و انسانی، نیازمدن روابط عادلانه اند.


پیشرفت های روز افزون بشری موجب گستری مؤلفه های عدالت اجتماعی در هر عصری می شود بدین منظور که موضوع و ابعاد عدالت اجتماعی در جوامع اولیه بشری و حتی اوضاع یک صد سال پیش آن با شرایط کنونی بشریت قابل مقایسه نیست کما اینکه شرایط امروزین با فراد و فرداهای جامعه بسیار متفاوت خواهد بود. ولی حکومت ها ضمن اینکه باید با آینده نگری نسل های آینده خود را هم مد نظر داشته باشند ولی یک وظیفه مهم و حیاتی تحقق عدالت اجتماعی در نسل حاضر آنهاست. یک مسئله مهم یا گام اساسی در مورد عدالت اجتماعی و تحقق آن، شناخت ابعاد و مؤلفه های آن است. به دیگر مفهوم یعنی چه کارهایی اگر انجام شود موجب تحقق عینی عدالت در اجتماع می شود. همانطور که چه کارهایی اگر انجام شود موجب تحقق عینی عدالت در اجتماع می شود. همانطور که صاحبان اندیشه می دانند در باب مؤلفه های عدالت اجتماعی نظرات فراوان ابراز شده از معارف دین که از اولین پیامبر الهی تا آخرین آنها و اوصیای هر کدام تا عصر امام دوازدهم (ع) مذهب حقه ی شیعه اثنی عشریف گرفته تا نظرات بزرگان دین و همچنین سایر اندیشمندان داخلی و خارجی و همه محققانی که در این واحدی قلم زده اند. همه و همه موجب آثاری متکثر در این زمینه گردیده. لذا جمع آوری و پرداخت به آنها ضمن اینکه بسیار ارزشمند ولی مستلزم سالها صرف وقت است. به نظر می رسد هم به جهت ضیق وقت و هم داشتن ضمانت اجرا اگر مفاد قانون اساسی کشور را که از هر حیث از جمله این موضوع می تواند مرجع قابل اشکایی باشد محور معرفی این مولفه ها (مولفه های عدالت اجتماعی) قرار دهیم سریع تر می توانیم این گام اساسی را برداریم و نظرات و فرمان معظم معظم رهبری را در کمترین زمان به میدان عمل بشکانیم. لذا نگارنده با بررسی و تدبّری که در محتوای قانون اساسی و رشته مصادیق عدالت اجتماعی را که باید جمهوری اسلامی ایران آنها را محقق سازد شناسایی و نظرات خود را در این مورد ابراز می نماید. این مصادیق بر اساس رسالت نظام اسلامی ما که بر اساس معارف اسلام عزیز پایه ریزی شده در دو قالب دنیوی و اخروی قابل تقسیمی بندی هستند یا به عبارت دیگر مصادیقی که به جنبه معنوی و روحی نظر دارند و امور که معطوف به بعد مادی و جسمانی مردم هستند.


الف : عدالت اجتماعی در بعد معنوی و روحی در قانون اساسی
ب : عدالت اجتماعی در بعد مادی و جسمانی در قانون اساسی

الف: مصادیق معنوی و روحی عدالت اجتماعی در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

1)    توجه به کرامت انسانی (اصل دوم)
2)    توجه به آزادی انسانها (اصول دوم)
3)    توجه به دادن به مسئولیت انسان در برابر خدا (اصل دوم)
4)    ایجاد فرصت های خودسازی به افراد جامعه (اصل چهل و سوم بند 3)‌
5)    تحکیم برادری اسلامی و تعاون در جامعه (صل سوم بند 15)
6)    افزایش آگاهی های عمویم (اصل سوم بند 2)
7)    پوشش صد در صدی آموزش و پرورش در کشور (اصل سی ام)
8)    گسترش آموزش عالی برای تمام افراد مستعد (اصل سی ام)
9)    ایجاد بستر لازم تحقیق و پژوهش برای همگان (اصل سوم بند 4)‌
10)     ایجاد زمینه لازم برای ترویج زبان های قومی و محلی (اصل پانزدهم)
11)    برقری حقوق مساوی برای تمام افراد جامعه (اصل نوزدهم)
12)    توجه ویژه به حقو مادی و معنوی زنان (اصل بییست و یکم)
13)    عدم بهره کشی از افراد (اصل چهل و سوم بند 4)
14)     ممنوعیت تفتیش عقاید (اصل بیست و سوم)
15)    ممنوعیت حیثیت و جان اشخاص (اصل بیست و دوم)
16)    اهتمام به خانواده و پاسداری از قدامت آن (اصل دهم)
17)    دعوت به خیر و نهی از منکر (اصل هشتم)


ب – مؤلفه های عدالت اجتماعی در بعد مادی و جسمانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

1)    تأمین مسکن با اولویت نیازمندان و روستائیان (اصل 31)
2)    تأمین شغل مناسب برای تمام افراد (اصل 28)
3)    تأمین بهداشت و درمان مناسب (اصل 29)
4)    فراگیر کردن پوشش انواع بیمه ها (اصول 21 و 29)
5)    رفع فقر از جامعه (اصل 3)
6)    تأمین اجتماعی بطور فراگیر در قالب (بازنشستگی، بیکاری، پیری، از کار افتادگی، بی سرپرستی، در راه ماندگی، حوادث و سوانح و نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی (اصل 29)
7)    توسعه متوازن در سراسر کشور (اصل 48)
8)    تربیت بدنی رایگان (اصل 3 بند 3)
9)    امنیت قضایی عادلانه برای تمام افراد جامعه (اصول 34، 3 و 156)
10)    انتخاب وکیل برای افراد ناتوان (اصل 35)


موارد 27 گانه ای که در دو بعد معنوی و مادی از محتوای قانون اساسی کشور استخراج شد اگر برای تحقق عدالت اجتماعی در دهه پیشرفت و عدالت که هم اکنون در آن قرار داریم ملاک عمل قرار گیرد می تواند طیف وسیعی از برکات این آرزوی دائمی افراد جامعه را محقق سازد. آنچه در پایان این نوشتار می توان به عنوان یک راهکار ارائه این است که قوای سه گانه کشور باید در یک بررسی و بازنگری به این موارد 27 گانهف دو موضوع را وجهه همت خود قرار دهند و برطرف نمایند.


1)    آیا در هر کدام خلأ قانونی داریم یا خیر؟


2)    اگر قانون داریم نیاز به اصلاح دارد یا مورد غفلت قرار گرفته؟


3)    پس از مشخص شدن در جهت رفع و اقدام هر کدام مهیا شوند. از نظر این حقیر نقش مجلس شورای اسلامی به ویژه رسالت نظارت او می تواندتحرک فوق العاده ای را در این باب پدید آورد./ق