پيشگيري از معلوليت

درصد قابل توجهي از معلوليت‌ها از جمله معلوليت‌هاي ناشي از سوءتغذيه، فقر، عدم‌ مراقبت‌‌هاي بهداشتي ـ آموزشي و ديگر عوامل قابل پيشگيري هستند. امروزه بسياري از معلوليت‌ها را مي‌توان از طريق مراقبت‌هاي اوليه بهداشتي نظير واكسيناسيون، تغذيه مناسب و... همچنين از طريق مراقبت‌هاي حرفه‌اي از قبيل توانبخشي طبي، گفتار درماني، ارتوپدي فني و... از بين برد.

برخي از معلوليت‌ها در مراحل اوليه با اقدامات درماني و ترميمي، قابل پيشگيري يا درمان هستند. در كشورهاي صنعتي پيشرفت‌هاي چشمگيري در زمينه پيشگيري از معلوليت حاصل شده است، ولي در اكثر كشورهاي در حال رشد ميزان اقدامات انجام شده نسبت به آنچه مورد نياز مي‌باشد، بسيار كمتر است. خوشبختانه در كشور ما چند سالي است توجه به اين مساله جدي شده است و سطح پوشش برنامه‌هاي پيشگيري روزبه‌روز در حال افزايش است.

در حال حاضر 90 درصد كودكان در 6 ـ 4 سالگي حداقل يكبار مورد غربال بينايي قرار مي‌گيرند و 95 درصد از افراد مشكوك تشخيص داده شده تا انجام بررسي‌هاي كامل و انجام مداخله دنبال مي‌شوند.

به ازاي هر 1850 ازدواج ثبت‌شده در سال يك مركز مشاوره پزشكي ژنتيك وجود دارد و در اكثر شهرها افراد به مركز مشاوره دسترسي دارند.

مراكز مشاوره ژنتيك با هدف پيشگيري از معلوليت‌هاي ارثي از طريق مشاوره قبل از ازدواج، قبل از بارداري يا پس از تولد اولين فرزند معلول به افراد كمك مي‌كنند تا از بروز معلوليت در كودكان جلوگيري كنند. 85 درصد افراد هنگام ازدواج جهت انجام مشاوره پزشكي ژنتيك به مراكز مراجعه مي‌كنند، بيش از 90 درصد افرادي كه از نظر ابتلاي فرزند به بيماري‌هاي ژنتيك پرخطر هستند و 90 درصد افرادي كه خود در معرض بروز اختلالات ژنتيك هستند (شامل مولتي‌فاكتوريال و ساير بيماري‌هاي ژنتيك با بروز ديرهنگام) به مراكز مراجعه مي‌كنند. دسترسي آسان به امكانات آزمايشگاه در تمامي مراكز فراهم است و امكان دسترسي به خدمات تشخيصي و مداخلات دوران بارداري فراهم است.

تمامي نوزادان و شيرخواران قبل از يك ماهگي مورد غربال شنوايي قرار مي‌گيرند و كودكان مشكوك مرحله اول تا تكميل بررسي‌هاي تشخيصي و انجام مداخله به هنگام مورد پيگيري كامل قرار مي‌گيرند.

ساكنان مناطق روستايي و شهري تحت پوشش يكي از برنامه‌هاي آگاه‌سازي پيشگيري از نوعي از معلوليت مي‌باشند.

نوزادان در بدو تولد از نظر ابتلا به هيپوتيروئيدي مادرزادي و ساير بيماري‌هاي متابوليك شايع غربال مي‌شوند و در صورت لزوم مورد مداخله زودهنگام قرار مي‌گيرند.

اين اقدامات تمامي كارهاي ممكن نيست. در دوران جنيني، انسان حساس‌ترين زمان را از نظر پيدايش معلوليت پشت سر مي‌گذارد. به اين ترتيب اهميت مراقبت‌هاي دوران بارداري و تاثير آموزش همگاني در اين دوره كاملا مشخص مي‌شود. ازدواج‌هاي فاميلي، بيماري‌هاي مقاربتي و عفوني، تغذيه، ناسازگاري خون مادر و جنين، سيگار و مواد مخدر، داروها، پرتوها، ديابت و بالا بودن فشارخون، زايمان زودرس، پارگي زودرس پرده‌هاي جنين، خونريزي در دوران بارداري، سابقه بيماري‌هاي ژنتيكي در خانواده، سابقه ابتلاي مادر به برخي بيماري‌ها و سن و مسائل روحي مادر در دوران بارداري از جمله عوامل مهمي هستند كه مي‌توانند منجر به بروز معلوليت شوند. عواملي كه با آموزش بهداشت و بالابردن دانش بهداشتي خانواده‌ها قابل كنترل و پيشگيري هستند.

متاسفانه به‌رغم اين‌كه پيشگيري هزينه كمتري نسبت به درمان دارد و توانبخشي به‌واسطه آن‌كه ظهوري آني و زودهنگام در جامعه ندارد و زمان بر است، ناديده گرفته مي‌شود يا مورد غفلت واقع مي‌شود. لازم است نهادهايي چون صدا و سيما به صورتي جدي‌تر در به‌كارگيري مفاهيم پيشگيري در برنامه‌ها ترغيب شوند، زيرا رسانه در جامعه كنوني ما جايگاهي اساسي يافته است و مي‌تواند بسيار گسترده و عميق در آگاه‌سازي جامعه نقش ايفا كند.