بادگيرهاي يزد مهندسي ساز هستند

بادگيرهايي که بر فراز بام خانه هاي کويري خودنمايي مي کنند را نبايد طرحي ساده و ابتدايي براي خنک کردن ساختمان ها دانست ، آنگونه که پژوهش هاي يک گروه دانشگاهي در دانشگاه يزد نشان مي دهد در ساخت اين سازه ، محاسبات دقيق هندسي و مکانيکي براي مهار باد گرم کويري و خنک کردن خانه نقش دارد.

به گزارش مهر ، در تحقيقي که از سوي اين گروه وابسته به دانشکده معماري دانشگاه يزد بر روي نحوه ساخت و ويژگي هاي معماري بادگير انجام گرفته مشخص شد ، مساحت زيربناي خانه، مساحت حياط، اندازه حوض درون حياط، عمق قنات و زير زمين خانه در ميزان بلندا و پهناي بادگير اهميت داشته است.

بادگير از سمبل هاي معماري ايراني است، ايرانيها اين سيستم خلاقانه تهويه هوا را با بهره گيري از محاسبات هندسي، مکانيکي و معماري با ساخت نماهاي خوش فرم در مناطق گرم و کويري براي تهويه ي هوا بر بام خانه‌، آب انبار و گاهي نيز معادن مي ساختند ، بادگيرها انواع مختلفي دارند که حالت معمولي آن چهار گوش است و در ديوارهاي چهارگانه آن چند سوراخ تعبيه شده‌است. درون بادگير با تيغه‌ها و جدارهايي که از خشت يا چوب و خشت ساخته شده به چند بخش تقسيم مي‌شود.

در همين رابطه رئيس دانشکده معماري دانشگاه يزد با اشاره به پژوهش انجام گرفته بر روي بادگيرها تصريح کرد: اقليم شهر يزد تا 600 يا 700 سال پيش با اقليم کنوني آن بسيار متفاوت بود، اين شهر در آن دوره پر بود از خانه باغهايي که اکنون هيچ اثري از آنها وجو ندارد.

 آنگونه که دکتر کاظم ماندگاري مي گويد مساحت زيربناي خانه، مساحت حياط ، اندازه حوض درون حياط، عمق قنات و زير زمين خانه پشت يا رو به آفتاب بودن ساختمان و موقعيت جغرافياي ساختمان در اندازه ارتفاع و پهني بادگير ساخته شده اهميت داشته و هيچ بادگيري بدون توجه به اين عوامل ساخته نمي شد.

نتايج تحقيقات نشان مي دهد خانه باغهاي يزد کمک بسزايي به خنک بودن و خنک ماندن هواي شهر و مهار گرماي کوير مي کرد، به همين دليل نيز نيازي به ساخت بادگير تا آن مقطع زماني در اين شهر احساس نمي شد، اما پس از آن با افزايش جمعيت و توسعه شهر رفته رفته خانه باغها جاي خود را به بافت متراکم مسکوني داد.

اين استاد دانشگاه مي افزايد: تغيير در معماري شهري و تراکم ساختماني موجب شد گرماي کوير در يزد بيش از پيش احساس شود، از همين مقطع معماران و مهندسان شهري به صرافت ساخت و طراحي سازه اي افتادند که بتواند از گرماي کوير بکاهد و تا حدودي فضاي داخلي ساختمانها را خنک کند.

بررسي ها نشان مي دهد بادگير از همين مقطع متولد شد و بر فراز ساختمانهاي يزد نشست. هم اکنون در حدود 20 ساختمان از خانه هاي تاريخي مربوط به اولين دوره ساخت بادگير در يزد شناسايي شده که «خانه طاق بلندها» و «خانه آغا» از معروفترين اين بناها هستند.

دکتر ماندگاري با اشاره به دوره زماني قاجاريه و افزايش ساخت بادگير در شهر يزد مي گويد: در دوره قاجار در خانه هايي که در موقعيت بادگيري قرار داشت از بادگيرهاي بلند و پهن استفاده مي شد و با استفاده از اين تکنيک هواي ساختمانها را خنک مي کردند. در همين دوره براي خنک کردن خانه هايي که در موقعيت گود قرار داشتند و نمي توانستند از باد استفاده کنند از سيستمهاي ديگري مانند گودال باغچه و حوضخانه بهره مي بردند.

بنا بر گفته هاي رئيس دانشکده معماري دانشگاه يزد بر بالاي خانه هايي که در موقعيت بلند قرار داشته اند بادگيرهاي بلندي نيز ساخته مي شد و در ديگر خانه ها بادگيرهايي با ارتفاع کم ساخته مي شد که کارکرد اصلي آن به دليل استفاده از تغيير دما در بالا و پايين براي ايجاد کوران داخلي هوا و گردش هوا در فضاي خانه بود.

استاد دانشگاه يزد همچنين در رابطه با نحوه خنک کردن باد گرم کوير در بادگير مي گويد: بادگيرها از پايين با «پاي آب» يا قنات در ارتباط بوده و از همين طريق هواي گرم وارد شده خنک مي شد.

استفاده از بادگير در همه فصول سال معمول نبود، در انتهاي بادگيرها وروديهاي مشبکي تعبيه مي شد که در ايام و ساعاتي که به هواي خنک نيازي نبود توسط درهايي عمودي بسته مي شد، تا از ورود گرد و خام و هواي سرد در فصل سرما به درون خانه جلوگيري شود، دکتر ماندگاري اين مطالب را در پاسخ به سوالي در رابطه با ورود گرد و خاک کويري و سرما در فصل زمستان از طريق دريچه بادگير به درون ساختمان و نحوه مواجه با آن اعلام مي کند.

علاوه بر اين دکتر بهادري نژاد از اساتيد برجسته مکانيک دانشگاه شريف نيز تحقيقات مفصلي در رابطه با محاسبات مکانيکي چرخش باد در بادگيرها انجام داده است که با استفاده از نتايج همين تحقيقات اقدام به طراحي و ساخت بادگير بر بالاي يکي از ساختمانهاي دانشگاه يزد نيز شده است.

اگر به بافت تاريخي يزد که به «بزرگترين بافت خشتي دنيا» نيز مشهور است نگاه کنيم هنوز هم بادگيرهاي زيادي را بر بالاي خانه هاي آن خواهيم ديد، اين بافت با شماره 15000 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت برسد. و به گفته کارشناسان اقبال فراواني براي ثبت در فهرست آثار جهاني نيز دارد.