ما، شاه عباس و سازمان ميراث فرهنگي

دوران صفويه از اهميت خاصي در حيات سياسي اجتماعي ملت ايران برخوردار است. از ثمرات ماندگار اين دوره استقلال ايران در پس قرن‌ها مبارزه و اشغال بود. ايران بزرگ پس از هجوم اعراب در قرن هفتم ميلادي توانست حکومت‌هاي نيمه مستقل ايراني چون طاهريان، صفاريان و سامانيان تشکيل دهد، اما تا ظهور صفويان در صحنه سياسي ايران از يکپارچگي محروم بود. صفويان با محور قرار دادن مذهب تشيع توانستند بار ديگر ايران را با حکومتي که رنگ و روي مذهبي داشت، متحد کنند و بيش از دويست سال حکومت کنند.

مدتي است که نمايشگاه شاه عباس در موزه بريتانيا آغاز شده و تا خرداد ماه آينده نيز ادامه خواهد يافت. از آنجا که ما ايرانيان عموما نسبت به دوره صفوي علاقه‌مند و من نيز به تحقيق در اين حوزه مشغولم، با اشتياق فراوان به بازديد از اين نمايشگاه پرداختم. بايد گفت براي بيشتر ايرانيان شاه عباس قهرمان قصه‌هاي شبانه مادربزرگ‌هاست. شاه عباس يعني مردي با سبيل آويخته بر قوري و قليان، فرش‌هاي ابريشمين و پرده‌هاي زرين و زنان چشم سياه با پيراهن‌هاي رنگين. شاه عباس يعني پاي پياده به زيارت امام رضا رفتن و بر آن بارگاه ارادت ورزيدن.

اما چهره شاه عباس براي محققان و پژوهشگران حوزه تاريخ ايران با اين تصوير عاميانه کاملا متفاوت است. بدون شک وي مشهورترين و قدرتمندترين شاه صفوي بود که به مدت طولاني حکومت کرد و با حفظ مرزهاي ايران که از هر سو در معرض هجوم دشمنان بودند، به آباداني اين سرزمين همت گماشت. همچنين توجه شاه عباس به هنر و معماري ايراني ـ اسلامي دوره اعتلاي هنر ايراني را رقم زد که تقريبا با هيچ دوره‌اي قابل مقايسه نيست. اما شخصيت شاه عباس هرگز مقبول و مطلوب تاريخ‌پژوهان نبوده است؛ روحيه خشن و بي‌رحمي که از ويژگي بيشتر شاهان ايران بود، در وي نيز تجلي آشکاري داشت. قتل پدر و پسرانش براي رسيدن به قدرت و حفظ آن، شيوع فساد و هوسراني‌ها در دربار وي و مسائل ديگري که ذکر آنها در اين مقال نمي‌گنجد، جهره ظالملنه و مزورانه وي رادر تاريخ آشکار مي‌کند.

در نمايشگاه شاه عباس، فرش هاي ابريشمين، نسخ خطي ارزشمند، نمونه‌هاي زيباي خط ميرعماد، هنر سرشار از لطافت رضا عباسي، انسان را به آرامشي عميق مي‌خواند که در هنر ايران نهفته است. در کنار اين آثار، ظروف چيني متعددي قرار دارند که با زحمت فراوان از موزه ملي ايران به لندن منتقل شده‌اند. بيشتر اين ظروف اهدايي به شاه عباس است که وي آنها را وقف مقبره شيخ صفي در اردبيل، حرم امام رضا (ع) در مشهد و حرم حضرت معصومه (س) در قم کرده است. در بين آنها چند ظرف ايراني قرار دارند، اما بيشترشان محصول کشور چينند.

 

گوشي راهنماي گويا در کنار هر شيء توضيحاتي ارائه مي‌دهد و سبب تحسين مهارت هنرمندان چين مي‌شود.(!) خمره‌هاي بزرگ نگهداري شراب(!)، جام شراب شاه عباس(!)، مجلس بزم شاه عباس، کنيزان و غلامان.

همراهان انگليسي با تعجب نگاهم مي‌کنند ياد صحبت يکي از تحليلگران برنامه معرفي نمايشگاه در «بي.بي.سي» مي‌افتم که چند شب پيش پخش شد و با خنده مي‌گفت چطور ايراني‌ها ادعا مي‌کنند بعضي از مفاسد اخلاقي در کشورشان وجود ندارد. اسناد تاريخي اين را نمي‌گويند؟! تصاوير بزرگي از برادران شرلي... تسامح شاه عباس... مسيحيان جلفا... و...

نمايشگاه با همکاري سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري برگزار گرديده است و در مراسم افتتاح آن جک استراو و معاون سازمان گردشگري سخن گفتند. به نظر مي‌رسد هدف موزه بريتانيا معرفي شاه عباس به عنوان شاه حامي تشيع، دوستدار غرب و اهل تسامح با مسيحيان باشد؛ به همين دليل در کنار ظروف شراب شاه، علم جنگي وي که نام دوازده امام را دارد، همچنين ظروف مسي و پارچه‌هاي ابريشمين را که مزين به اين نامهاست قرار داده‌اند.

 
اما هدف سازمان گردشگري از اين حمايت بي‌دريغ و خيرخواهانه چه بوده است؟ البته بزرگترين هدف مسئولان ايراني استفاده از موقعيت موزه بريتانيا و صدها هزار بازديدکننده آن است که قابل تقدير مي‌باشد. اما اين همراهي نبايد با سازماندهي علمي انجام شود؟ مسئولان ايراني در دوره‌اي که دوستان و دشمنان درباره ايران به حد اعلاي کنجکاوي رسيده‌اند، نمي‌توانند حداقل درباره آثار ارسالي از ايران دقت و ظرافت به خرج دهند؟ بهتر نبود که سازمان گردشگري با متخصصان دانشگاهي يا حوزوي دوره صفويه چون دکتر اشراقي و يا آقاي رسول جعفريان مشورت مي‌کرد و به بررسي آثار هنري و سپس ارسال آنها دست مي‌زد؟ از قرار معلوم حتي نهادهاي دولتي در لندن هم از کم و کيف اين نمايشگاه آگاهي کافي نداشته‌اند.

اي کاش مسئولان ايراني پيش از در اختيار گذاشتن آثار ايراني کميته‌اي با شرکت كارشناسان دوره صفويه در ايران و نهادهاي فرهنگي فعال در انگلستان تشكيل مي‌دادند که ارزيابي درستي انجام داده و اهداف فرهنگي تعريف شده‌اي را مد نظر قرار دهند. اي کاش... .