تغییر جنسیت؛ تولد دوباره با گرهگشایی ‌فقه

پس از یک سال دوری از دوستی، او را در خیابان با جنسیتی دیگر ببینید چه حالی پیدا می‌کنید؟ شاید هرگز باورتان نشود... یا شاید برایتان غریبه‌ای بیش نباشد، مواجهه با این پدیده هم هیجان انگیز است و هم شاید سخت.

به گزارش خبرگزاری مهر، ایران از جمله کشورهایی است که عمل جراحی «تغییر جنسیت» در آن قانونی است. در همین حال ایران تنها کشوری است در خاورمیانه که اجازه چنین عملی را به افراد می‌دهد که این ویژگی تنها در کشورهای پیشرفته مشاهده می‌شود. علاوه بر این، بزرگان دین و علمای فقه پویای شیعه از جمله حضرت امام خمینی (ره) نیز به شرط تأیید پزشک مورد اعتماد، چنین عملی را جایز دانسته‌اند. بر همین اساس در ایران افرادی که در وجود فیزیکی آنها تغییرات ناخواسته‌ای صورت گرفته، به راحتی می‌توانند به اصل خود بازگردند.

صحبت کردن با «ترنس»ها یا کسی که نمی‌دانی در کدامیک از دسته‌بندی‌های جامعه قرار می‌گیرد، کار چندان ساده‌ای نیست. پس از یک سال دوری و بی‌خبری به همان شماره‌ای که سال‌ها با او تماس گرفته بودم، زنگ زدم... صدای پرصلابتی از آن سوی خط پاسخم را داد ... دستم لرزید! صدایش مردانه‌تر از آن بود که تصور می‌کردم. منتظر شنیدن صدایی دخترانه بودم زیرا تصور می‌کردم او اگر ظاهرش را هم عوض کند صدایش را که نمی‌تواند!

پس از دقایقی گفت‌وگو خیلی چیزها برایم روشن‌تر شد... در انتهای صحبتم مطمئن بودم که او یک پسر است! کسی که 21 سال از عمرش را در قالبی دخترانه زندگی کرده و اکنون با جنسیتی دیگر انگار به دنیا آمده است.

برای گفت‌وگو با وی به تهران رفتم. حضورم در تهران فرصتی بود تا با مراکزی که با این بیماران از نزدیک در ارتباطند نیز آشنا شوم.

تصور می‌کردم اینگونه مراکز شاید تنها جایی باشد که با افرادی که اختلالات هویت جنسی دارند همانند افراد عادی برخورد شود، اما حتی نگاه‌های پرستار مرکز تصوراتم را درهم ریخت. وارد سالن شدم. دختران و پسرانی در انتظار نشسته و بعضی در حال مطالعه بودند.

در چهره هر دختری به دنبال یک پسر و در صورت هر پسری سایه‌ای از دختر را می‌جستم... خواستم تا در یکی از جلسات مشاوره به عنوان شنونده حضور داشته باشم. اجازه ندادند! مراجعه به اتاق رئیسی که طبق اصل ریاست در اتاقش نبود و انتظار و تماس‌های تلفنی نیز کارگر نشد... ناامید بازگشتم...

بیماری پولدارها یا...

چند دقیقه‌ای که منتظرش بودم، چهره تمام پسرهایی که از کنارم می‌گذشتند، دخترانه می‌نمود! با او تماس گرفتم و صدای زنگ تلفنش که در چند قدمی‌ام بود او را به من معرفی کرد. پسری کامل! پیراهن آستین کوتاه و کوله پشتی بزرگ... دیگر نه رفتارش، نه گفتارش و نه حرکات و لباس پوشیدنش هم بیانگر روحیات دخترانه نبود!

یاد اولین جمله‌اش پشت تلفن می‌افتم: «خانم ما که حادثه نیستیم. یکی می‌خواست در صفحه حوادث در مورد من بنویسد. مگر من قاتلم؟ مگر دزدم؟»

تمام تلاشم را برای طبیعی بودن می‌کنم. هر چند دست‌های لرزانم از چشم‌های باهوشش پنهان نمی‌ماند و البته کمی شرم در نگاه مردانه‌اش برق می‌زند.

می‌گوید اولین چیزی که به یادم می‌آید حسادتم به پسر خاله‌ام بود. پسر خاله‌ای که همیشه همبازیم بود و مجبور نبود موهایش را بلند کند! از بازی فوتبال در کوچه به همراه پسرها می‌گوید و اینکه خانواده در آن مرحله هیچ تصور نمی‌کرد دختر کوچولویشان روح پسرکی بازیگوشی را دارد!

مخالفت رسمی‌اش را با پوشیدن دامن در کلاس اول ابتدایی اعلام کرده و این آغاز اعتراض‌های پسرانه‌اش به شمار می‌رفته است. به نقطه‌ای نامعلوم خیره می‌شود.. می‌گوید: خیلی شب‌ها آرزو می‌کردم صبح که بیدار می‌شوم پسری بازیگوش شوم اما...

از لذت کوتاه کردن موهایش که حرف می‌زند لبخند معصومی هم بر چهره‌اش نقش می‌بندد. این پسر شاد و سرزنده مقابلم دوران مدرسه را گوشه‌گیر و مظلوم سپری کرده است. بازی‌های پسرانه‌ای که او دوست داشت و همکلاسی‌هایش دوست نداشتند او را تبدیل به دانش آموزی ساکت و گوشه‌گیر کرده بود. البته آن روزها هم روحیه پسرانه‌اش بود که او را تبدیل به سرگروه و لیدر بچه‌های مدرسه کرده بود!

خاطرات 21 سال گذشته برایش عذاب آور بود. سختی زندگی برایش به جایی رسیده بود که گاهی به مرگ هم فکر کرده است. البته هرگز دست به چنین اقدامی نزده است. وقتی گفتم هیچ‌کدام از ویژگی‌هایت تداعی‌گر دختر نیست، حق به جانب نگاهم کرد و گفت: من ذره‌ای احساس دخترانه ندارم. بعد از عمل رفتارم عوض نشد. من همین بودم.

در مورد احساس‌های دوران دبیرستان دوست ندارد حرفی بزند. می‌پرسم کی به این نکته پی بردی که می‌توانی تغییر جنسیت دهی. انگار به آن روزها رفته باشد، می‌گوید: اصلاً با این واژه آشنا نبودم. تا اینکه به طور اتفاقی یکی از آشنایان که در یکی از رشته‌های پزشکی تخصص دارد موضوع را برایم روشن کرد.

او ادامه می‌دهد: از قانونی بودن عمل تغییر جنسیت هیچ اطلاعی نداشتم. فشار روانی به قدری آزارم می‌داد که حتی به عمل غیرقانونی و شناسنامه جعلی نیز فکر کرده بودم. مدتی هم فکری کردم این عمل فقط برای افراد دو جنسیتی است و من راهی به جز تنهایی ندارم!

ادامه داد: با مقالاتی که از اینترنت گرفتم، در این زمینه اطلاعات کافی به دست آوردم. موضوع را با خانواده مطرح کردم اما بلافاصله با مقاومت شدید آنها روبه‌رو شدم. آنها فکر می‌کردند که من به خود تلقین می‌کنم.

لبخند معناداری زد و گفت: مادرم فکر می‌کرد این بیماری فقط برای پولدارهاست که از سر شکم سیری به فکر تغییر جنسیت می‌افتند!

از روند طولانی گرفتن مجوز برای عمل می‌گوید و لبخندهای گاهی غمگین صورتش را آذین می‌بندد. ادامه می‌دهد: به قبل از عمل که فکر می‌کنم گریه‌ام می‌گیرد. عکس‌های قبل از عمل را از بین برده‌ام.

با حالتی که میان طنز و غم است، از دعواهایش با مادر بر سر نپوشیدن لباس دخترانه می‌گوید و از پدری که از همان زمان که مشکلش را فهمید، او را با نام جدید پسرانه اش خطاب کرد!

شاید او جزو تعداد انگشت شماری است که خانواده‌شان با عمل آنها موافقت کرده و بعد از عمل نیز ارتباط خود را با خانواده حفظ کرده‌اند. می‌گوید من تازه یک سال است که به دنیا آمده‌ام. با این روحیه شاد حتی مریض هم نمی‌شوم.

می‌گویم مرکز مشاوره به سوالاتم جواب نداد. سری تکان می‌دهد و می‌گوید شاید از خانواده‌ها می‌ترسند. خیلی‌ها می‌آیند و تهدید می‌کنند. او دل پری دارد از اطلاعات اشتباهی که در اینترنت پخش شده در مورد لزوم هزینه‌های زیاد برای گرفتن شناسنامه و ...

می‌گوید با شش میلیون تومان هزینه در مرحله اول عمل، شناسنامه گرفتم. جمله آخر را که می‌گوید پر است از غرور مردانه. شناسنامه‌ای جدید دارد که هویت واقعی او را بعد از 22 سال نشان می‌دهد.

فتوای رهایی بخش امام (ره)

بحث تغییر جنسیت که پیش می‌آید، همراه است با کوهی از سئوالات شرعی و حقوقی. فتوای تغییر جنسیت را برای اولین بار امام خمینی (ره) بعد از انقلاب در پاسخ به درخواست مردی که قصد داشت عمل تغییر جنسیت انجام دهد، صادر کردند. البته پس از آن رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای، آیت اله مکارم شیرازی، آیت الله موسوی اردبیلی نیز مباحثی پیرامون مجاز بودن عمل و مسائل شرعی پیرامون این بیماری مطرح کرده‌اند.

دخترها موفق ترند

کبری هویت طلب، پرستار بیهوشی است که در چند عمل تغییر جنسیت حضور داشته است. به عقیده او در عمل تغییر جنسیت کسانی که دختر می‌شوند، موفقترند. او معتقد است پسرها نمی‌توانند زندگی عادی داشته باشند و ازدواج موفق و زندگی خانوادگی مطلوب در آنها به ندرت به چشم می‌خورد.

هویت طلب می‌گوید: اکثر کسانی که تغییر جنسیت می‌دهند، در مرحله تخلیه اندام‌های جنسی قبل می‌مانند و عمل‌های تکمیلی را انجام نمی‌دهند، چرا که متوجه می‌شوند تا همین جا هم کار اشتباهی کرده‌اند!

وی با اشاره به برخی عواقب منفی از تغییر جنسیت به دلیل شرایط اجتماعی می‌افزاید: این افراد در نهایت در جامعه پذیرفته نمی‌شوند و به سمت افسردگی و خودکشی می‌روند.

واقعیتی تلخ

زهرا اسدالله پور، جامعه شناسی است که عمل تغییر جنسیت را واقعیتی تلخ در جامعه دانسته و به مهر می‌گوید: این که شخص بخواهد بخشی از وجودش را انکار کند و آن را به تیغ عمل بسپارد بسیار دردناک است.

او می‌گوید: اگر چنین افرادی با همان بیولوژی دوگانه زنانه ـ مردانه در جامعه پذیرفته شود و برایش احترام قائل باشند، دیگر نیازی به عمل نیست.

این کارشناس جامعه شناسی، عقیده دارد در عین اینکه تصور می‌شود این عمل امکانی است برای اینطور آدم‌ها که می‌توانند به جنسیت دلخواهشان برسند، در واقع پشت قضیه انکار بخشی از آن فرد وجود دارد.

اسدالله پور با بیان اینکه انجام عمل خبر خوشایندی نیست می‌افزاید: این امر بیانگر زمینه‌های اجتماعی است که باعث می‌شود این فرد واقعیت خود را نپذیرد. به اعتقاد وی، در این صورت جامعه با اینکه فرد خود را نمی‌پذیرد مشکل ندارد! و حتی او را تقدیس می‌کند.

البته من از دوستم که تغییر جنسیت داده بود پرسیده بودم که اگر جامعه تو را همان طور که بودی می‌پذیرفت، عمل نمی‌کردی؟ اما او پاسخی به غیر از گفته‌های اسدپور داده و گفت: بعضی‌ها قیافه مردانه دارند و نیازی به عمل ندارند. من اگر جسمم زنانه نبود، عمل نمی‌کردم. اما مشکل من جامعه نبود. خودم از نظر جسمی در عذاب بودم.

اما زهرا اسدپور معتقد است اینکه انسان از بخشی از وجود خود متنفر باشد، طبیعی نیست بلکه این «تنفر» است که باید درمان شود.

حکم تغییر جنسیت و طریقه استنباط احکام موضوعه

حجت الاسلام حامد ابوالحسنی، دین پژوه و مشاوره دینی در این رابطه به مهر می‌گوید: براساس احکام، دلیلی بر حرام بودن اصل تغییر جنسیت وجود ندارد. لکن انجام دادن این عمل از راه مشروع، مشروط بر آن است که شخص گرفتار حرام‌های جانبی نشود.

وی همچنین در پاسخ به سوالی در مورد حکم افراد متأهلی که ازدواج می‌کنند می‌گوید: اگر جنسیت یکی از زن و شوهر تغییر کند، از هنگام پدید آمدن تغییر، عقد نکاح آن دو باطل می‌شود چرا که ازدواج مرد با مرد یا زن با زن مشروع نیست. اما اگر تغییر جنسیت همزمان باشد، عقد آنان باقی می‌ماند.

در این میان بحث مهریه نیز پس از تغییر جنسیت زنی که مرد می‌شود از سوالات اجتناب ناپذیر است. وی در این خصوص می‌گوید: دلیلی بر ندادن مهریه به طور مطلق وجود ندارد، باطل بودن نکاح، بر اثر نبود امکان بقای اعتبار زوجیت است زیرا در این مثال آن دو به دو مرد و یا دو زن تبدیل شده‌اند و دلیلی ندارد بر اینکه عقد و قرارد پیشین، از هنگام تغییر جنسیت فسخ شود.

حجت الاسلام ابوالحسنی همچنین می‌گوید، هر گاه مادر تغییر جنسیت دهد و به مرد تبدیل شود، بر فرزندان نابالغ خود ولایت پیدا نمی‌کند. زیرا عنوانی که برای ولایت ثابت می‌شود عبارت است از: عنوان پدری و مادر به صرف اینکه تغییر جنسیت دهد، پدر نمی‌شود. همچنین در مورد ارث، کسی که زن بوده و در هنگام مرگ مورث به مرد تغییر جنسیت داده است، دو برابر زن ارث می‌برد و عکس آن نیز صادق است.

*********

سرازیری مرکز مشاوره را پایین می‌آیم. چهره مردانه دوستی را که تا همین یکسال پیش در جمع دخترانه ما همیشه گوشه گیری را انتخاب می‌کرد، از مقابل چشمانم کنار نمی‌رود. او دیگر گوشه گیر و تنها نیست.

گرچه او در زندگی جدید خود مجبور است سئوالهای جامعه را در طرز نگاه به این افراد تحمل کند،‌اما به هر حال من مردی دیدم با اعتماد به نفس و روحیه مردانه که یک سال است متولد شده است.