اصول فراموش‌شده خرید عید

روزهای پایانی سال، شهر رنگ و بوی دیگری می‌گیرد. شوق دیدار بهار و ملاقات با نوروز در لبخند کودکان و همهمه و شلوغی کوچک و بزرگ در کوچه، پس‌کوچه‌ها خبر از پیوستن خاطرات تلخ و شیرین یک سال دیگر به آلبوم تاریخ زندگی می‌دهد.

به گزارش ایران،‌ یکی از سنت‌های به جا مانده از دیرباز تاکنون، خرید شب عید است که با شلوغی بازار و خیابان‌ها با نزدیک شدن به آغاز سال نو، اهمیت این سنت در میان مردم به وضوح آشکار می‌شود.

تغییر در الگوی مصرف

شیوه مصرف و پیروی از الگوهای تأمین نیازهای روزانه از دیرباز تاکنون دستخوش تغییرات زیادی شده است به طوری‌که هزاران سال قبل خرید کردن به شکل امروزی در میان جوامع مختلف وجود نداشت و تبادلات کالا، تنها به منظور تأمین نیازهای روزانه و اساسی افراد جامعه انجام می‌گرفت.
دکتر سعید معدنی، جامعه‌شناس در خصوص تغییرات ایجاد شده در فرهنگ مصرف افراد جامعه و پدیده خرید در میان آنها از گذشته تاکنون می‌گوید: در زمان‌های پیشین، تمایل به خرید و الگوهای مصرف، فقط به تأمین حداقل نیازهای اساسی مانند خوراک و پوشاک محدود می‌شد، در حالی‌که در جوامع امروزی خرید و مصرف پدیده‌هایی هستند که نیازمند معرفی الگوهای مشخص و تابع فرهنگ‌سازی معین هستند.

این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: الگوهای خرید کردن در فرهنگ کشورها و حتی شهرها و روستاهای مختلف در یک کشور متفاوت بوده و وابسته به پدیده‌های روانشناختی و جامعه‌شناختی است.

وی می‌افزاید: در اکثر جوامع شهری گرایشات فردی در تأمین نیازهای ثانویه کمرنگ شده و افراد بیشتر تمایل به خرید کالاهایی را دارند که مطابق با فرهنگ جامعه و الگوهای موجود باشد. این متخصص اضافه می‌کند: با ظهور پدیده مد، خریدار با گرایشات جدید جامعه همسو می‌شود و این مسئله در روزهای پایانی سال شدت پیدا کرده و ممکن است شیوه‌های صحیح مصرف دستخوش آسیب شود.

روانشناسی خرید

کارشناسان حوزه علوم اجتماعی، خرید کردن را یکی از ابزار ضروری در تأمین نیازهای اولیه مانند خوراک و پوشاک و ارضای نیازهای روانی مانند تنوع‌طلبی، جلب توجه اطرافیان، افزایش اعتماد به نفس یا کاهش اضطراب معرفی می‌کنند و توجه به الگوهای صحیح‌ خرید و مصرف را یکی از مهمترین معیارهای برخورداری از بهداشت روانی و زندگی سالم می‌دانند.

دکتر عزت‌الله کردمیرزا، روانشناس، خرید کردن را یکی از ابزارهای اجتناب‌ناپذیر و مهم در برقراری روابط اجتماعی دانسته و معتقد است مقوله خرید کردن دارای اثرات روانشناختی متعددی بوده و پیروی از الگوهای صحیح این پدیده در افزایش دستیابی به سلامت روان و نزدیک شدن به معیارهای خانواده سالم مؤثر است.

این روانشناس اضافه می‌کند: خرید دسته‌جمعی اعضای خانواده یکی از اثرات مثبت این پدیده است. برای نمونه هنگامی که اعضای خانواده با یکدیگر به خرید می‌روند افراد بیشتر به سلایق یکدیگر پی برده و مهرورزی و همدلی میان آنها افزایش پیدا می‌کند.

دکتر کرد میرزا در ادامه می‌افزاید: از طرف دیگر توجه به نظریات دیگران، خطاها کاهش پیدا کرده و علاوه بر برآورده شدن نیازهای جمعی، آرامش روانی برقرار می‌شود. با توجه به ازدحام جمعیت در اواخر سال در اماکن خرید توجه به این مسئله بیشتر احساس می‌شود.

دکتر سعید معدنی، جامعه‌شناس با تأکید اثرات مثبت خرید کردن در جنبه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی می‌گوید: در اندیشه‌های نظام سرمایه‌داری خرید کردن یکی از روش‌های افزایش موقعیت‌های شغلی، تولید کالای بیشتر و دستیابی به اقتصاد بهتر است.

اما توجه به فرهنگ صحیح خرید کردن و کاهش درصد خرید کالاهای وارداتی اهمیت داشته و تشویق به خرید کالا نباید به جنبه‌های بیمارگونه مثل خرید برای جبران کمبودها و نقصان‌ها، افزایش اعتماد به نفس و احساس حقارت در سرپرست خانواده به دلیل ناتوانی در خریداری اجناس و کالاهای مورد نیاز دیگر اعضا تبدیل شود.

این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: یکی از مشکلات جامعه امروز تبلیغ و تشویق به خرید کالاهای متنوع و گرانقیمت در رسانه‌های مختلف است در حالی که در کنار چنین تبلیغاتی ارائه فرهنگ خرید مناسب و الگوهای صحیح مصرف است و باید توجه داشت تسخیر ذهن افراد با تبلیغات متعدد و متقاعد کردن آنها برای خرید‌های غیرضروری در طولانی‌مدت تبعات مختلفی را در پی خواهد داشت که به نفع سلامت روان و اقتصاد جامعه نخواهد بود.

الگوهای مناسب

به عقیده محققان پیروی از الگوهای مختلف در خرید کردن یکی از روش‌های شناخت درصد سلامت روان افراد است.
به طوری که تحقیقات نشان می‌دهد چگونگی شیوه خرید کردن افراد یکی از روش‌های تشخیص اختلاف روانی بوده و پیروی از الگوهای مختلف خرید به وضعیت اقتصادی و تحصیلی افراد ارتباط مستقیم دارد.

دکتر عزت‌الله کردمیرزا، روانشناس می‌گوید: در برخی افراد خرید کردن راهکاری برای خودنمایی است، این افراد تصور می‌کنند خرید اجناس غیرضروری و ولخرجی خودکمی‌بینی و کاهش اعتماد به نفس را در آنها برطرف می‌کند.

وی اضافه می‌کند: این در حالی است که صرف بخشی از درآمد ماهانه به خریدهای غیرضروری نه تنها مشکل اینگونه افراد را حل نخواهد کرد، بلکه با به وجود آوردن احساس یأس و ندامت از خرید این مشکلات تشدید خواهد شد.

دکتر امان قرایی مقدم، آسیب‌شناس اجتماعی می‌گوید: تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که از تحصیلات و موقعیت‌های اجتماعی بالایی برخوردار بوده و از سلامت روان بهره‌مند هستند در خرید مناسب موفق‌تر هستند و اجناسی را با بهترین کیفیت و نازل‌ترین قیمت انتخاب می‌کنند.
این کارشناس ادامه می‌دهد: طبق تئوری اقتصاد‌دانان، زنانی که از تحصیلات بالایی برخوردار بوده الگوهای صحیح مصرف و شیوه‌های انتخاب مناسب را هنگام خرید دانسته و مطابق با وضعیت اقتصادی و اولویت‌بندی وسایل مورد نیاز اقدام به خرید احتیاجات خانواده می‌کنند.

این در حالی است که درخانواده‌هایی که افراد آن از سلامت روان بهره‌مند نبوده و ابتلا به اختلالاتی مانند خودشیفتگی، اضطراب اجتماعی وجود داشته یا افراد بدون منطق و تصمیم‌گیری درست اقدام به خرید کالا می‌کنند، اقتصاد خانواده دستخوش آسیب‌های فراوان شده و رضایت مطلوب از خرید حاصل نمی‌شود.

دکتر عزت‌الله کردمیرزا، بهره‌مندی از قدرت انتخاب و تصمیم‌گیری درست را شرط ضروری برای یک خرید مناسب معرفی می‌کند و معتقد است: افرادی‌که از استقلال کافی برخوردار نبوده و قدرت تصمیم‌گیری پائینی دارند، در انتخاب کالا دچار مشکل شده و مدت زمان زیادی را هنگام خرید تلف می‌کنند و نتیجه دلخواه را کسب نمی‌کنند.

به گفته این کارشناس این در حالی است که خرید صحیح نیازمند کسب مهارت‌های اجتماعی است و یادگیری آن در گروه‌های نخستین مانند خانواده و گروه همسالان و پس از آن مستلزم فرهنگ‌سازی و الگوهای مناسب در رسانه جمعی مانند تلویزیون و آموزش و پرورش است.
این روانشناس اضافه می‌کند: روزهای پایانی سال، بهترین فرصت برای ترویج فرهنگ صحیح خرید کردن و آموزش صحیح به فرزندان به منظور افزایش قدرت انتخاب و درست مصرف کردن است.

باید توجه داشت با ارائه مرزهای مشخص مانند میزان بودجه اختصاصی برای خرید کالا و مشخصات کالای مورد نظر باید به فرزندان فرصت داد تا بهترین انتخاب را انجام داده و به استقلال لازم در این زمینه دست پیدا کنند.

به عقیده دکتر کرد میرزا، سنین قبل از بلوغ، بهترین زمان برای ارائه الگوهای صحیح مصرف از طریق خانواده، رسانه جمعی و آموزش و پرورش است.
وی می‌افزاید: این مسئله یکی از روش‌های مؤثر در کاهش وابستگی و افزایش قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب صحیح در سال‌های آینده است.

این متخصص اضافه می‌کند: از همین دوران کودکی آموزش مهارت‌های اصلی زندگی که انتخاب صحیح در خرید یکی از آنها است باید پایه‌گذاری شود تا این پدیده در مسیر صحیح قرار بگیرد، نه این‌که به عنوان وسیله‌ای برای ابراز وجود یا کاهش مشکلاتی مانند کمبود اعتماد به نفس و اضطراب تبدیل شود.

دکتر امان قرایی مقدم نیز، ارائه الگوهای مناسب و تبلیغات در مطبوعات، رسانه، تلویزیون و ... را بویژه در روزهای پایانی سال، عامل مؤثری در کاهش خریدهای غیرضروری و تجمل‌گرایی معرفی می‌کند.

به عقیده کارشناسان نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی فرهنگ عمومی مصرف و ارائه الگوهای صحیح پول خرج‌کردن و خرید، عامل مهمی در رونق اقتصاد جامعه و استحکام خانواده بوده و باتوجه به تغییرات شیوه خریدکردن در دنیای مدرن امروزی توجه به این مسئله ضروری است.