از عواقب دادن خوراک ارزان به پتروشیمی ها؛ صادرات محصولات بی ارزش و واردات محصولات با ارزش
چند روزی است که با نامه رئیس اتاق بازرگانی ایران به معاون اول رئیس جمهور دوباره موضوع رانت پتروشیمی ها مطرح شده است. همچنین برخی از کارشناسان معتقدند که پتروشیمی ها با دریافت خوراک ارزان از دولت، انگیزه ای برای تولید محصولات با ارزش تر ندارند و بیشتر متانول تولید و صادر می کنند که خود محصولی خام محسوب می شود و کاربرد و مصرف چندانی در صنایع پایین دستی ندارد.
به گزارش تابناک اقتصادی، داستان پتروشیمی ها از زمان آغاز به کار سامانه نیما شروع شد. با آغاز به کار سامانه نیما دولت از همه صادرکنندگان و واردکنندگان خواست تا تمام معاملات ارزی خود را در این سامانه انجام دهند. نرخ خرید و فروش دلار در این سامانه 4200 تومان در نظر گرفته شده بود. این نرخ با نرخ ارز در بازار آزاد بسیار متفاوت بود و به همین دلیل بسیاری از صادرکنندگان از جمله پتروشیمی ها از عرضه ارز خود در این سامانه سرباز زدند. دولت برای حل و فصل این موضوع جلسه ای را در مورخه 8 خرداد 1397 با انجمن کارفرمایان پتروشیمی ها برگزار کرد و کارفرمایان پتروشیمی ها در آن جلسه به معاون اول رئیس جمهور اعلام کردند که در صورت گرفتن مزایایی چون نرخ خوراک با دلار 3800 تومان، نرخ ارز خود را به قیمت 4200 تومان در سامانه نیما عرضه می کنند.
بعد از این پیشنهاد، دولت نیز در جلسه مورخه 23 خرداد 1397 هیئت وزیران به وزارت نفت اجازه داد تا در سال جاری برای محاسبه قیمت میعانات گازی، گاز طبیعی خوراک و دیگر خوراک های تحویلی به واحدهای پتروشیمی داخلی توسط شرکت های تابعه این وزارتخانه، نرخ تسعیر ارز مورد عمل برای واردات کالاهای اساسی را به ازای هر دلار، 3800 تومان منظور کند.
با این تصمیم دولت، برای پتروشیمی ها رانتی 400 تومانی (مابه التفاوت 3800 تومان و 4200 تومان) شکل گرفت. با تغییر رئیس کل بانک مرکزی، سیاست های ارزی دولت نیز تغییر کرد و سیاست های جدید از 16 مرداد 1397 به اجرا درآمد. اجرای سیاست های جدید باعث شد تا تعیین نرخ ارز در سامانه نیما از حالت دستوری خارج شود و به بازار سپرده شود و بر مبنای توافق صادرکننده و واردکننده شکل بگیرد. این تصمیم باعث شد تا نرخ دلار در سامانه نیما از 4200 تومان بسیار فراتر رود و بنابراین میزان رانت دریافتی پتروشیمی ها هم بسیار بیشتر از قبل شد. از طرفی افزایش نرخ ارز، انگیزه برای صادرات محصولات را نیز افزایش داد. همین رشد رانت و از طرفی نبود انگیزه کافی برای تولید محصولات با ارزش جهت صادرات و مصرف در ایران توسط پتروشیمی ها به دلیل دریافت خوراک ارزان باعث شد تا بسیاری از کارشناسان نسبت به خوراک ارزان پتروشیمی ها واکنش نشان دهند. از جمله این افراد می توان به غلامحسین شافعی رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و هدایت الله خادمی عضو کمیسیون انرژی مجلس اشاره نمود. شافعی طی نامه ای به اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهور ضمن اشاره به شائبه رانت در صنعت پتروشیمی به دلیل تخصیص خوراک گاز به نرخ معادل هر دلار 3800 تومان، گفت: توجیه بالای صادرات مواد اولیه پتروشیمی ناشی از تولید با خوراک 3800 تومانی و صادرات به مأخذ قریب به 8000 تومان (سنا) و بعضا بالاتر، منطق عرضه کافی این مواد در بازار داخل را به کلی از بین برده است و واحدهای پتروشیمی را بیش از گذشته به سمت صادرات مواد مورد نیاز تولید داخل سوق داده است.
همچنین هدایت الله خادمی نیز در مورخه 4 شهریور 1397 طی مصاحبه ای به خوراک ارزانی که در اختیار پتروشیمی ها قرار گرفته است اشاره کرد و گفت: پتروشیمی ها خوراک ارزان را گرفته و با صادرات و فروش متانول که نوعی مواد خام به شمار می رود در حال خام فروشی اند. وی ادامه داد: چرا باید محصولی پایه که قیمت آن تنی 400 دلار است تولید کنیم در حالی که پتروشیمی های دنیا کالایی تولید می کنند که حداقل قیمت هر تن آن 2 هزار دلار است این به معنای حیف و میل شدن منابع کشور است.
همان گونه که ملاحظه شد عرضه خوراک ارزان به پتروشیمی ها علاوه بر رانتی که نصیب آن ها کرده است باعث شده است تا تولید و صادرات مواد تولیدی کم ارزش مانند متانول افزایش پیدا کند. از آنجا که توسعه صنایع پایین دستی مصرف کننده متانول در کشور همگام با توسعه صنعت متانول نبوده است، متانول تولیدی بسیار بیشتر از مصرف داخلی آن بوده، لذا پتروشیمی ها این مازاد بر مصرف را صادر می کنند. طبق اطلاعات گمرک جمهوری اسلامی ایران در 5 ماهه نخست سال جاری میزان صادرات متانول 560 میلیون دلار بوده است که این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 14 درصد رشد داشته است. صادرات متانول طبق اطلاعات موجود به کشورهایی نظیر چین انجام انجام می شود. با توجه به اطلاعات صادرات متانول در چهار ماهه نخست سال جاری (جزئیات آمار صادرات و واردات گمرک در پنج ماهه نخست امسال هنوز منتشر نشده است) 58 درصد متانول صادر شده به چین بوده است. از آن طرف، ایران کالاهایی مانند فرمالدئید و اسیداستیک را از کشورهایی نظیر چین وارد می کند که هر دوی این مواد از متانول تولید می شوند و ارزشی بالاتر از آن دارند. یعنی عملاً پتروشیمی ها محصول ارزان و خام متانول را صادر می کنند و کشور محصولات تولید شده از متانول نظیر فرمالدئید و اسیداستیک را وارد می کند!
برای پایان دادن به این چرخه دولت باید طبق گفته کارشناسان، خوراک ارزان به پتروشیمی ها ندهد تا هم رانت از بین برود و هم پتروشیمی ها به فکر تولید محصولات با ارزش تری مانند پروپیلن بیفتند که هم برای صنایع پایین دستی کاربرد فراوانی دارد و هم توجیه صادراتی دارد.
