حاج قربان؛ از قوچان تا بام موسیقی دنیا

روزنامه خراسان نوشت:

نی غربت در حوالی مزار حاج قربان همچنان شیفتگان هنر را می رنجاند. با وجود این که وارد سومین سال سوگ این هنرمند خراسانی می شویم ولی هیچ توجهی به بازسازی فضای اطراف قبر او از سوی دستگاه های مسئول نشده است.کسی که پس از اجرایی در پاریس، روزنامه لوموند فرانسه با چاپ تصویر حاج قربان بر روی جلد، نوشت: کسی که درهای بهشت را به روی غرب گشود، زمستان دومی است که جمعی از اهالی فرهنگ و هنر خراسان طی مراسمی به همت فرهنگ سرای جهاد دانشگاهی مشهد گردهم آمدند تا دومین سال هجرت نابغه موسیقی مقامی شمال خراسان حاج قربان سلیمانی را گرامی بدارند. به همین مناسبت نیز فیلم مستند «آخرین بخشی» از ساخته های فرشاد فداییان که روایت دو روز زندگی حاج قربان بود، اکران ، نقد و بررسی شد. «آخرین بخشی» روایتی مستند و یکی از معدود اسناد تصویری مدون و حرفه ای از زندگی، هنر، فرهنگ و فرزانگی آخرین بازمانده «بخشی »های شمال خراسان است که سال ۱۳۸۲ توسط «فرشاد فداییان» ساخته شد. او در این فیلم سادگی را تصویر کرده است.

هنری گزارش جلسهحاج قربان سلیمانی در سال ۱۲۹۹ در علی آباد قوچان متولد شد. زیر نظر پدرش کربلایی رمضان که دو تار می نواخت، این هنر را آموخت و پس از مرگ پدرش از بخشی های شمال خراسان هم چون خان محمد بخشی، «عیوض و غلام حسین  بخشی» تعلیم گرفت. حاج قربان به سه زبان ترکی، کردی و فارسی آواز می خواند. او در سال ۴۵ دست از موسیقی کشید ولی در سال ۱۳۶۲دوباره نواختن را از سر گرفت. حاج قربان در کنسرت های زیادی در داخل و خارج کشور شرکت کرد و آلبوم های متعددی از او منتشر شد. مردم کشورهای بسیاری مانند پرو، هلند، تونس، انگلستان، بلژیک، سوئيس، فرانسه، پاناما و آمریکا و... از صدا و آواز او بهره مند شدند. از جمله افتخارات وی می توان به کسب مقام اول جشنواره موسیقی لیون فرانسه و همچنین احراز مقام ستاره جشنواره اوینیون فرانسه اشاره کرد. این نابغه موسیقی مقامی شمال خراسان در داخل کشور هم مقام های برتر جشنواره موسیقی فجر ایران بین سال های ۶۹ تا ۷۱ را به دست آورد و دوازده دوره پیاپی نیز داور ثابت جشنواره های موسیقی مقامی کشور بود. او پس از دریافت نشان درجه دو فرهنگ و هنر از رئيس جمهور، در سال ۱۳۸۵ دو تار خود را به فرزندش علی رضا هدیه داد و با موسیقی خداحافظی کرد و در زمستان ۱۳۸۶ نیز دارفانی را وداع گفت.«مجتبی قیطاقی» پژوهشگر موسیقی و از شاگردان حاج قربان که سال های زیادی از او تلمذ کرده است، درباره استاد بیتی با این مصراع قرائت می کند «یک شبی دلی به مسلخ خونم کشید و رفت» و چنین می گوید: چندین ماه قبل از درگذشتش در خلوتی گفت: وقت آن فرا رسیده است که بروم و دیگر کاری با این جهان ندارم.سپاس خدایی را که به سرپنجه هنرمندانی همچون حاج قربان آن چنان قدرتی داد که توانستند شکر و سپاس الهی را به جا بیاورند.قیطاقی با اشاره به ویژگی های حاج قربان می گوید: شیوه و رفتار او منحصر به خودش بود روش، منش و عرفان او همراه با صداقت و حکمت بود.

از زبان حاج قربان
حاج قربان در بخش هایی از فیلم از خاطرات اجرای موسیقی در دیگر کشورها می گوید: «زمانی که در اروپا مشغول اجرای برنامه های خود بودم از استقبالی که مردم آن دیار از ساز و موسیقی ایرانی کردند، حیرت کردم. من در این سفرها متوجه شدم که مردم اروپا ما را بیشتر می شناسند و دوست دارند تا هم وطنان خودمان که این باعث افسوس یک هنرمند ایرانی است.او یادآور می شود که فرانسوی ها از تهرانی ها و تهرانی ها از خراسانی ها بیشتر ما را می شناسند و چنان چه «بیخ چراغ تاریک است»، ما هم در دیار خودمان چندان شناخته شده نیستیم.در اجرای پاریس حاج قربان و پسرش، سه بار از سوی تماشاگران به صحنه باز خوانده شدند و پس از آن با احترام بسیار بر سر دست های حاضران حمل شدند.نشریه «لوموند» این کشور با چاپ تصویر حاج قربان روی جلد خود این گونه آورد: «کسی که درهای بهشت را به روی غرب گشود...»

یک خاطره
«بهمن بوستان» از کارشناسان موسیقی به نقل از حاج قربان می گوید: «هر بار لب بالکن می نشینم و دو تار می زنم، گنجشکی می آید و روی دسته دو تارم می نشیند من که می نوازم او هم می خواند و وقتی از نواختن می ایستم گنجشک هم خاموش می شود و با اشاره نگاهم می کند که بنواز...!»حاج قربان می گوید: «باید با ساز مهربان و شکیبا بود. تو عاشق سازی نه ساز عاشق تو. وقتی که ساز و نوایش آدم را گیر بیندازد، دیگر نمی توانی از چنگش خلاص شوی. در این حال است که از خودم بی خود می شوم. حساب زمان از دستم در می رود و تمام بدنم خیس عرق می شود. سازگویی بال درمی آورد، خودش را به این طرف و آن طرف می کشد. سیم هایش جان می گیرند و با هر پنجه من به فریاد درمی آیند.»

حاج قربان، احترام و وقار
استاد «نورمحمد درپور» که دوشنبه شب در مراسم اکران فیلم مستند خود حضور داشت، درباره حاج قربان از ادب و وقار او سخن به میان آورد. همچنین استاد بزرگ موسیقی ایران «محمدرضا لطفی» در مقاله ای درباره حاج قربان می گوید: «اگر بخواهیم تفاوت های مشخصی را در کار حاج قربان نسبت به دیگر همکارانش ارزیابی کنیم، اولین ویژگی او وقار، احترام و سرشت هنری او بود. او هر جایی کارش را ارائه نمی کرد و تلاش می کرد تا از راه کشاورزی زندگی خود را بگذراند تا ناچار به اجراهایی نشود که احترام موسیقی و خودش را پایین آورد.»

«بخشی» به کسی گفته می شود که...
حاج قربان سلیمانی در فیلم «آخرین بخشی» درباره عنوان بخشی می گوید: یک نفر خواننده است و نوازنده نیست. یک نفر نوازنده است و خواننده نیست و کسانی هستند که خودشان می خوانند و تار می زنند ولی باز این ها بخشی نیستند.«بخشی» به کسی می گویند که از همه لحاظ کامل باشد تار زدنش و صدایش. اگر تارش خراب شد خودش تعمیر کند اگر تار نداشت خودش بتواند بسازد. برای نطاقی بتواند شعرهای خوب انتخاب کند و بنویسد.

با این میراث چه کرده ایم
از مجتبی قیطاقی که مسئولیت انجمن موسیقی خراسان را به عهده دارد، این سوال را می پرسم که در حال حاضر متولیان حوزه فرهنگ و هنر برای اعتلای این فرهنگ اصیل چه اقدامات و تدابیری کرده اند. آیا برای ثبت، ضبط و توسعه آموزش آن گامی جدی برداشته شده است که پاسخ می دهد: متأسفانه نگاه جدی و دلسوزانه در این باره کم وجود دارد. سازمان میراث فرهنگی به عنوان متولی میراث کشور هنوز موسیقی مقامی را به عنوان میراث نمی شناسد و بالطبع نمی توان انتظار داشت گام های جدی برای این امر برداشته شود. تلاش هایی شده و در حال انجام است که موسیقی مقامی شمال خراسان به ثبت جهانی یونسکو برسد که امیدواریم این رویداد با موفقیت راه خود را طی کند

و اما...
زنده یاد حاج قربان سلیمانی و استادانی که در قید حیات اند هم چون درپور، غلام رضایی، یگانه، محمد پرست و... از زمره استادان صاحب پنجه و صاحب نفس اند و همواره در شمار طلیعه داران فرهنگ غنی و هنر این سرزمین هستند؛ هنرمندانی که با خدمت بی مزد و بی منتشان در راه پیشبرد فرهنگ و هنر این خاک و بوم گام برداشته اند. ای کاش می شد قدر و منزلت این هنرمندان فرزانه را بیشتر می دانستیم و بدانیم.