برنامه‌ريزي تشريفاتي، برنامه‌ريزي واقعي

دومین نکته مهم در هر برنامه‌ریزی داشتن دانش و آگاهی از تحولات گذشته است که بر مبنای آن بتوان اقدامات آینده را در چارچوب برنامه‌های عمرانی سروسامان داد. آگاهی از تحولات گذشته در میان مردم و صاحب‌نظران به‌صورت پراکنده وجود دارد، اما الزاما در آرشیو فعال دولت‌ها نیست. به عبارت دیگر، دولت دارای علم و دانش مطلق - مانند دانشمند در همه زمینه‌های کشورداری- نیست، بلکه امکانات و ابزاری دارد که می‌تواند دانش مورد نیاز کشور‌داری را با جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل دقیق اطلاعات - و تشخیص درست از نادرست - مدیریت کند. حرکت اول، یعنی یافتن اطلاعات درست، مانند کار جست‌وجو‌کنندگان طلاست. طلا در جیب جست‌وجو‌کنندگان نیست. آن را با جست‌وجو و پس‌و‌پیش‌کردن شن و ماسه در رودخانه‌ها یا خاک‌برداری و سرند خاک، جمع‌آوری می‌کنند. سپس آنها را روی هم می‌ریزند و در کوره ذوب می‌کنند و شمش طلا می‌سازند، آن‌گاه شمش طلا را به کمک طراحان و جواهرسازان به اشیای زیبا و مورد پسند بازار و مردم تبدیل می‌کنند؛ بنابراین نقش دولت ایفای نقش عقل کل نیست، بلکه مدیریت آرای برگزیده است. این همان نکته یا پیامی است که در اصل «و شاورهم فی‌الامر» در جوامع اسلامی شناخته شده است.  اما آنچه در بالا گفته شد، نباید موجب ناامیدی ما شود. ما می‌توانیم به جای برنامه‌ریزی به روش کشورهای غربی - اروپا و آمریکای شمالی - و روسیه و چین، به گذشته نگاه کنیم و از اقداماتی که ما را از توسعه و ترقی و عمران دور کرده است، بسیاری چیزها بیاموزیم و با به‌کاربردن دستورالعمل‌های درست از اقدامات نسنجیده پرهیز کنیم. در این زمینه باید به نحوه استفاده از افکار صاحب‌نظران توجه شود. در این‌باره دو پیش‌زمینه فکری در نقش دولت وجود دارد که در غرب و شرق عالم به کار گرفته می‌شود.  ساده‌ترین و بهترین راه در غیاب برنامه‌ریزی تشریفاتی و بدون محتوای امروز در ایران استفاده از مدل مدیریت آراست که با اصل «وشاورهم فی‌الامر» نیز منطبق است. در موارد بحرانی، مدل آتش‌نشانی بهتر از مدل‌های مبتنی بر پیش‌بینی عمل می‌کند: چه بکنیم که فاجعه به وجود نیاید و کار بدتر نشود. چه بکنیم که وضع کشاورزی و مصرف آب‌های کشاورزی ما جلوی فاجعه کنونی را بگیرد. چه بکنیم که شهرها و روستاهای ما بیش از این تخریب نشوند و وضع بهتری پیدا کنند.
ب - آب کشاورزی - قنات، کاریز
اصلاحات ارضی یا ملی‌شدن اراضی در دهه ١٣٣٠ که بیشتر به تشویق آمریکا برای مقابله با نفوذ شوروی و چپ‌گرایی در ایران صورت گرفت، موجب ازمیان‌رفتن عمده مالکی و سیستم قنات در ایران شد، اگرچه کمتر کسی از این موضوع امروز سخن به میان می‌آورد. کشاورزانی که صاحب زمین شدند، به صورت سنتی بینوا بودند. در چندین‌‌ هزار سال پیروی از اصل بزرگ مالکی، سهم کشاورزان یا روستانشینان از سود فعالیت‌های کشاورزی از ٢٠ درصد تجاوز نمی‌کرد. اگرچه با ملی‌شدن اراضی در رژیم پهلوی دوم، سهم کشاورز محلی از تولید افزایش یافت و با بالارفتن میزان درآمد دولت از فروش نفت، از میزان مکیدن درآمد زارعان در روستاها به‌شدت کاسته شد، اما تأمین هزینه تعمیر و نگهداری قنوات باز هم از عهده کشاورزان محلی خارج بود و کشاورزان با یکدیگر در این امر متحد نبودند. نتیجه اینکه قنوات به‌تدریج به دلیل لایروبی‌نشدن و نگهداری‌نشدن از بین رفتند. حفر چاه عمیق در مناطق کشاورزی از اوان دهه ١٣٤٠ باب شد و رواج یافت. آنچه در این حرکت از چشم به‌دور ماند، به‌هم‌ریختن سیستم چاه و قنات مسیر آب به اراضی کشاورزی بود، به‌این‌ترتیب که حفاران تنها به حفاری می‌پرداختند و آب که به کمک موتور پمپ‌های قوی به سطح زمین می‌رسید، وارد مسیر نهرهایی می‌شد که در مسیر باغات یا زمین‌های زراعی حفر می‌شدند تا آب به مقصد برسد. شاید خواننده محترم که از کنار این چاه‌ها عبور کرده به یاد داشته باشد که در دو، سه قدمی جایی که آب چاه روی زمین می‌ریخت (و اکنون هم چنان است)، افرادی با درآوردن کفش و جوراب خود کنار جوی آب می‌نشستند و پاهای خود را در آب می‌شستند. زارعان و مالکان باغات در تأمین هزینه حفر و راه‌اندازی و نگهداری چاه شرکت می‌کردند. زمین‌ها و باغات نزدیک به چاه، بسته به سهم آبی که خریده بودند آبیاری می‌شدند و هنوز هم می‌شوند. اما آنچه فاجعه آفرید و هنوز هم ادامه دارد، هرزرفتن آب در نهرهای روباز و نرسیدن آب کافی به باغات و اراضی کشاورزی دوردست بود. زیرا با سیراب‌شدن یک زمین و حرکت آب به زمین یا باغ دوردست بعدی که در جوهای روباز صورت می‌گرفت و هنوز هم می‌گیرد، آب به دلیل تبخیر و جذب به وسيله جوها از بین می‌رفت. نویسنده مواردی را دیده است که از ١٠ ساعت سهم آب چاه، هشت ساعت آن صرف حرکت آب از مظهر چاه تا پای زمین مورد آبیاری هدر می‌شده و تنها دو ساعت آب در زمین صاحب صرف آبیاری می‌شده است؛ آن هم با سرعت بسیار کم. این حرکت تا امروز که صدها‌‌ هزار چاه عمیق در ایران حفر شده است، ادامه دارد بدون اینکه از سیستم قنات استفاده شود. به عبارت دیگر، معرفی تکنولوژی مدرن حفر چاه به جای اینکه به ارزش سیستم آبیاری ارزشمند قنات بیفزاید، آن را به‌کلی نابود کرده است. این نابودی موجب مهاجرت روستاییان جوان به شهرها شده و به هزینه‌های اجتماعی دولت افزوده است. علاوه بر این، اقتصاد کشاورزی و زندگی در روستاها از اعتبار افتاده است. راه مناسب برای جلوگیری از اتلاف آب این است که آب بلافاصله پس از خروج از چاه وارد لوله‌ای به تناسب میزان آبدهی چاه شود و در صورت نبود شیب کافی با پمپ به مقصد هدایت شود و به‌تدریج که به اراضی دوردست هدایت می‌شود، از قطر لوله کاسته شود. به این ترتیب نه‌تنها آب تبخیر یا جذب نهر مسیر خود نمی‌شود بلکه با سرعت بیشتر و زمانی کمتر آخرین زمین یا باغی را که حق آب از آن چاه دارد، آبیاری می‌کند. البته باید به جنس لوله هم توجه کرد که آب آلوده نشود.
بیش از ٨٠ درصد خودروهای در حال حرکت تک‌سرنشین هستند. هر خودرو به طور متوسط، ٢٠٠ اسب بخار انرژی تولید و مصرف می‌کند که یک نفر از چندین‌‌ میلیون خودروسوار را از بازار به شمال شهر ببرد یا برگرداند. این به مفهوم افزایش مصرف سرانه انرژی از ٤٢ اسب بخار به ٢٠٠ اسب بخار پس از بیش از صدسال توسعه صنعتی است. دست تکنولوژی حمل‌ونقل ایران و حامیان آنها و وزارتخانه‌های مربوطه درد نکند. اگر صدای انتقاد مردم یا صاحب‌نظران درباره آلودگی هوا، بیماری‌های ناشی از استنشاق گازهای مسموم‌کننده و پودر لاستیک‌های خودرو‌ها که در یک فرایند سایش دائمی به حلق مردم می‌رود، اتلاف وقت – به‌جای صرفه‌جویی در وقت - کشتار بیرحمانه و مجروح‌شدن مردم در ترافیک شهری و میان‌شهری، دور‌ریختن مواد هیدروکربوری که می‌تواند در خدمت صنایع واقع شود یا صادر شود، اتلاف فضای اختصاص داده‌شده در بناهای شهری برای پارکینگ و ... بلند شود، دست‌اندرکاران صنعت خودرو‌سازی به دفاع از اهمیت این صنعت و صنایع وابسته به آن (قطعه‌سازی، کارگاه‌های تعمیراتی، صنعت آسفالت‌کاری و راه‌سازی) و درباره اشتغال نیروی انسانی و بالابردن مقام صنعتی ایران در جهان، داد سخن می‌دهند. درست مانند اینکه ما هزاران نفر را به سرطان مبتلا کنیم و برای درمان آنها ده‌ها پزشک تربیت کنیم و صدها بیمارستان بسازیم و اگر کسی از وجود عوامل سرطان‌زا و مرگ‌ومیر مردم ناله کند، از نقش بیمارستان‌ها در درمان و اشتغال نیروی انسانی ماهر در این بیمارستان‌ها حمایت کنیم. حتی مسئولان محترم امر، استدلال‌های این نوشته را گونه‌ای از آرمان‌خواهی بدون توجه به واقعیت‌های کشور می‌دانند.
بیشتر نفت و گاز در جهان در منطقه خاورمیانه و روسیه استخراج می‌شود. دانشمندان و صاحب‌نظران دراین‌باره نظرات زیادی بیان کرده‌اند؛ اما به نکته‌ای که غربی‌ها از آن بیشتر از ما آگاهند - اما زبان خود را به کلی بسته‌اند - هیچ اشاره‌ای نمی‌کنند. برای اینکه اهمیت این موضوع برای خواننده محترم روشن شود و بیان آن موکول به بررسی‌های درازمدت آزمایشگاهی نشود، چکیده آن به کوتاه‌ترین صورت در اینجا بیان می‌شود: هر ٣٠ میلیون بشکه نفتی که روزانه از جنوب تا شمال ایران (از عربستان تا روسیه) استخراج می‌شود، روی ‌هم ‌رفته، فضایی به حجم پنج‌‌ میلیون مترمکعب هر روز از زیر پوسته زمین خالی می‌شود. حجم خالی‌شده در هر سال، به یک‌میلیاردو ٨٠٠ میلیون مترمکعب می‌رسد. برای مقایسه، شهری را در نظر بگیرید که می‌شناسید؛ حساب کنید فضایی معادل چنین شهری تا چه ارتفاع از سطح زمین در زیر زمین خالی می‌شود. این فضا بیشتر با آب‌های سطح زمین و کمتر با گاز پر می‌شود که آن‌هم از زمین خارج می‌شود. آبی که از سطح زمین به عمق چندکیلومتری تزریق می‌شود، در سطوح مغاره‌هایی که تخلیه شده، تأثیر شیمیایی می‌گذارد. به‌عنوان مثال، اگر سطح مغاره آهکی باشد، با ورود آب، آهک در آب حل شده و به راه می‌افتد و موجب ریزش سطح مغاره می‌شود. تفاوتی ندارد که این غارها توخالی بوده یا اسفنجی باشند. اگر بدنه اطراف از مثلا جنس خاک رس باشد، باز با ورود آب مرطوب شده و به صورت گل به راه می‌افتد. فعل و انفعالات در زیر زمین موجب ریزش درون زمین می‌شود که تأثیر آن به صورت لرزش یا زلزله نمایان می‌شود. چنین حالتی در شهر اوکلاهما در آمریکا که از مکان‌های مهم استخراج نفت است، روزانه مشاهده می‌شود. روی زمین، به دلیل تزریق آب از منابع روی زمین، سطح آب پایین می‌رود که منجر به کم‌آبی و کاهش رطوبت در سطح زمین می‌شود. این فعل‌وانفعالات پوسته زمین را در نقاط نفت‌خیز نرم - و به ‌قول مشهدی‌ها «آبلمبو»- می‌کند. به عبارت دیگر، پوسته زمین در این منطقه به صورت پوست پرتقالی درمی‌آید که بخشی از آن پوسیده شده باشد. در این شرایط، پلیت‌های زلزله‌زا به حرکت درمی‌آیند. برخی از زلزله‌ها در ایران ناشی از حرکت پلیت عربستان سعودی است. نویسنده بر این ظن است که غربی‌ها از این امر آگاهند و به همین دلیل، نفت را از کشورهای دوردست وارد می‌کنند و اگر خود نفتی داشته باشند، از استخراج آن خودداری و درباره آن سکوت می‌کنند. موارد دیگر در زمینه عمران و آبادی ایران برای مطرح‌کردن و بحث زیاد است؛ اما باید اطمینان حاصل شود که مسئولان محترم برنامه‌ریزی عمران و توسعه در نظام دولتی به این موارد توجه کنند.