عواملی که محیط زیست ایران را به این روز رسانده

هر سال روز پانزدهم خردادماه در سراسر جهان به عنوان روز جهاني محيط‌زيست گرامي داشته مي‌شود. تاريخچه اين گرامي‌داشت به سال 1972 ميلادي و زمان برگزاري كنفرانسي در شهر استكهلم سوئد تحت عنوان «كنفرانس زمين» باز مي‌گردد كه هم‌زمان  با آن مجمع عمومي  سازمان ملل قطعنامه‌اي را جهت تشكيل (UNEP) (برنامه محيط‌زيست سازمان ملل) به تصويب رسانيد. اكنون 43 سال است كه UNEP در سراسر جهان مراسم ويژه‌اي را به مناسبت اين روز برگزار مي‌نمايد و اهداف مختلفي را در اين راستا از قبيل توانمندسازي و جلب مشاركت مردمي در حفظ محيط‌زيست، ارتقاء فرهنگ حفظ محيط‌زيست و... پيگيري مي‌نمايد.

شعار روز جهاني محيط زيست توسط UNEP تحت عنوان «هفت ميليارد رويا و يك سياره» مطرح گرديده است.  در كشور ما نيز هفته محيط‌زيست از اولين روز جهاني محيط‌زيست آغاز گرديده و به مدت هفت روز نهادها، ‌سازمان‌ها و سازمان‌هاي مردم‌نهاد در رابطه با شعار حفظ محيط‌زيست اقدامات گوناگوني را به انجام مي‌رسانند.

اين رخداد فرصتي به دست مي‌دهد تا بتوان وضعيت محيط‌زيست كشور را با نگاهي منصفانه به نقد نشست و راه‌كارهايي را براي بهبود شاخص‌هاي محيط زيست سالم عرضه نمود.

همگان به بحراني بودن وضعيت محيط‌زيست كشور اذعان دارند. خشك شدن تعداد زيادي از تالاب‌هاي كشور بحران كم‌آبي و خطر خشك شدن يكي از بزرگترين درياچه‌هاي شور جهان (اروميه)، وضعيت بحراني تنوع زيستي از نظر گونه‌هاي در حال انقراض (يوزپلنگ ايراني، خرس قهوه‌اي، هوبره و ...) آلودگي رو به تزايد هواي كلان‌شهرهاي كشور، افزايش وقوع پديده انتشار ريزگردها در بسياري از مناطق كشور، ‌نبود مديريت جامع پسماند در بسياري از شهرهاي كشور و به خصوص معضل مديريت پسماند در شهرهاي شمالي كشور، كاهش ميزان بارش و در نتيجه كاهش چشمگير دبي رودخانه‌هاي كشور از جمله مواردي است كه موجب گرديده جايگاه محيط‌زيست كشور در سطح جهاني از رتبه 56 به رتبه بالاتر از 134 تنزل يابد.

نشست‌ها و گفتگوهاي زيادي در هفته محيط‌زيست با حضور مسئولين كشور و علاقمندان اين حوزه صورت مي‌گيرد، لكن پس از گذشت اين هفته شور و اشتياق مسئولين رفته رفته رنگ مي‌بازد. نگارنده تمايل دارد تا به نگاهي متفاوت به اين موضوع رسيدگي نموده و ارزيابي مستدلي از علل و عوامل بروز اين عقب‌ماندگي ارائه نمايد. اين عوامل هفت‌گانه به شرح ذيل مي‌باشند:

- عدم توجه مردم به حفظ شعائر ديني در رابطه با حفظ محيط‌زيست
 - نبود باور و انگيزه لازم نزد مسئولين و مديران اجرايي كشور در راستاي حفظ محيط‌زيست
- فقدان برخي از قوانين بازدارنده، عدم اجراي آنها و يا متناسب نبودن جرايم زيست محيطي با ميزان مجازات تعيين شده
- عدم توجه به شعار توسعه پايدار در برنامه پنج ساله توسعه كشور و شاخص‌هاي توسعه پايدار
- عدم توجه به طرح «آمايش سرزمين» و پياده سازي آن، همسو با اجراي برنامه‌هاي توسعه كشور
- عدم توجه كافي به آموزش حفظ محيط زيست در مدارس و دانشگاه‌هاي كشور
- عدم تدوين و نبود برنامه‌هاي «تاب‌آور» (Resilient) بخصوص در هنگام بروز بحران‌هاي زيست‌محيطي

همگي از جمله موارد عمده‌اي هستند كه موجب گرديده تا وضعيت محيط‌زيست كشور به اين حال و روز تبديل گردد.

هرچند سياست‌هاي حاكم بر ميحط‌زيست كشور توسط مجمع تشخيص مصلحت نظام به تصويب رسيده است و نهايتاً بايست در تدوين قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه كشور، مورد استفاده قرار گيرد: لكن ضروري است در هنگام تدوين قوانين ضمانت‌هاي اجرايي آنها نيز مورد بررسي دقيق قرار گيرد.  

*رئیس دانشکده محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات