نگاه شما: استثمار فکری

آیدین زرگر: واژه استثمار به معنی تصاحب ثمره کار فرد دیگر است، اغلب این واژه برای بردگی، بیگاری و استفاده از دارایی‌های فرد دیگر به کار می‌رود، در عصر جدید این واژه برای بهره‌برداری کشوری از معادن، منابع زیر زمینی و نیروی انسانی کشوری دیگر بکار می‌رود. اما نوع جدید و پنهانی از استثمار نیز وجود دارد که تا کنون کمتر به آن توجه شده است، استثمار فکری جدید‌ترین شیوه استثمار است. بهره‌برداری از سالها تلاش فکری و کوشش ذهنی دانش آموختگان ایرانی نوعی استثمار فکری است، البته تا اینجای قضیه هم حرف تازه‌ای نیست، اما موضوع آنجاست که قانونهایی در سیستم‌های آموزشی ایران وجود دارند که ظاهرا" هیچ هدفی به جز کمک به این استثمار فکری ندارند؛ در ادامه چند نمونه از این قانونها را بررسی می‌کنیم.

قانون نمره‌ دهی: در سیستم‌های آموزشی آمریکا، کانادا و اروپا؛ نمره برای نشان دادن بازده یک دانش‌آموز یا دانشجو با حروف به کار می‌رود (مانندD ،C ،B ،A که A بهترین نمره و D نشانهٔ افتادن می‌باشد) و یا با نمرات نشان داده می‌شود؛ به این صورت که ((A=80-100, B=70-79, C=50-70, D=0-50 این شیوه نمره ‌دهی تنها چهار یا پنج شاخص دارد، در حالی که سیتم نمره‌ دهی ایرانی80 شاخص دارد، (20-19/75-19/5-19/25…) این موضوع باعث می‌شود که مقایسه شدید و سختی بین دانش آموختگان صورت پذیرد، گاهی اصل یادگیری فراموش می‌شود و تنها نمره‌گیری و نمره دهی ملاک عمل قرار می‌گیرد و گاهی نیز بیشتر ساعتهای کلاسهای درس به کشمکش بین دانش آموزان و معلمان بر سر نمره می‌گذرد، چه لزومی دارد که دانش آموختگان ایرانی با این دقت و وسواس مورد ارزیابی قرار گیرند و طبقه بندی شوند؟ سخت‌گیری شدید در نمره‌دهی و مقایسه و طبقه بندی دانش‌آموزان حتی باعث بروز کینه‌های عمیق بین دانش آموزان، والدین دانش آموزان و حتی بین دانش‌آموزان و معلمان می‌شود.

قانون معدل‌گیری: در سیستم‌های آموزشی آمریکا، کانادا و اروپا؛ نمرات پایین که نشانه افتادن در درسی است در معدل نهایی دخالت داده نمی‌شوند چرا که دانش آموز سرانجام نمره قبولی آن درس را خواهد گرفت و بهترین نمره وی وارد معدل او می‌شود، در سیستم آموزشی ایران نمرات بسیار پایین به دفعات در معدل فرد دخالت داده می‌شود به عنوان مثال معدل فردی که در سه درس متفاوت نمرات 14و11 و4 اخذ کرده است مردودی است در حالی که این فرد دو سوم دروس را با موفقیت گذرانده است، البته به دنبال این نوع معدل‌گیری تهدیدهای مشروطی و اخراج و تنبیه وتحقیر و انصراف و... هم وجود دارند، این شیوه معدل‌گیری صرفا برای طبقه‌بندی دقیق دانش آموختگان است. 

آزمونهای طبقه‌بندی: فکر نمی‌کنم در هیچ کشور جهان به اندازه ایران آزمون برگزار شود، آزمونهای المپیادهای علمی، کنکور، مدارس، تیزهوشان، نمونه دولتی، غیر انتفاعی، استخدامی، مصاحبه و
...

 این همه سخت‌گیری در شیوه نمره‌دهی و معدل‌گیری و برگزاری آزمون‌های مختلف برای چیست؟ نهایت تلاش فکری و ذهنی میلیونها دانش آموخته بکار گرفته می‌شود تا راهی برای شناسایی نخبگان و شایستگان و تیزهوشان وبرگزیدگان و بهترین‌ها و برترین‌ها کشف گردد؛ اما پس از شناسایی این شایستگان عزیز چه استفاده‌ای از این استعدادها می‌شود و چه کاری برای آنها صورت می‌گیرد؟ نفرات برگزیده المپیادهای جهانی عکس یادگاری با مسولان می‌گیرند، عکس نفرات برگزیده کنکور در روزنامه‌ها چاپ می‌شود و نخبگان و سایرین هم مورد تشویق و معرفی و مسافرت خارج از کشور و ... قرار می‌گیرند.

آیا می‌توان به کسی که هوش بسیار بالایی دارد اما آن را در خدمت جامعه بکار نمی‌گیرد یا نمی‌تواند بکار گیرد پاداش داد؟ آیا صرفا داشتن هوش سرشار پاداش دارد؟ اگر کسی هوش اندکی داشته باشد اما کار کوچک و مفیدی برای کشور انجام دهد پاداش ندارد؟ آیا اصلا" آنچه که به نخبگان تعلق می‌گیرد پاداش است؟ برنده نهایی ماجرا کیست؟ آیا با قانونهای آموزشی؛ افراد با هوش، شایستگان و نخبگان کشور خود را به کشورهای پیشرفته معرفی نمی‌کنیم بدون اینکه استفاده‌ای از دانش و هوش آنها در کشور عزیزمان شود.