اقتصاد با رويکرد اخلاقي واصلاح الگوي مصرف
محققان براي علم اقتصاد دو رويکرد اخلاقي و مهندسي را برشمرده اند که در آثار اقتصاددانان بزرگ اين هر دو منشاء در کنار يکديگر و با نسبت هاي متفاوت لحاظ شده اند.
اقتصاد امروز که به نوعي مي توان از آن به عنوان اقتصاد مدرنيستي ياد کرد با فردگرايي افراطي و رفتار معطوف به نفع شخصي دچار فقر اخلاقي گرديد آن گونه که حتا مشاهدات «آدام اسميت» بنيانگذار علم اقتصاد مدرن در قرن هجدهم در رابطه با مشاهده بينوايي ها و همدردي با آنها و التيام فقر اندک اندک ناخوانده، از مد افتاده و فراموش شدند.
يعني همانگونه که آراء « ماکياول» در سياست به شکل تک بعدي خوانش شد و در بسياري مواقع سوء برداشت از آنها صورت گرفت با آراء اسميت نيز در حوزه اقتصاد چنين شد. آدام اسميت در اولين کتابش، «تئوري عواطف اخلاقي»، به طور گسترده اي نقش قدرتمند ارزش هاي غيرسود ده را مورد بررسي قرار داد. اسميت بيان مي کند: «بشردوستي، عدالت، سخاوت و داشتن يک روح جمعي از صفاتي است که براي ديگران بسيار مفيد هستند.»
با اين حال اقتصاد مدرن با گسستگي راديکال نسبت به منشاء اخلاقي خود دچار بحران هاي عديده اي گرديده که هم اکنون نيز يکي از زلزله هاي پر قدرت آن در سطح جهاني در حال انجام است.
يکي از کساني که آراء وي در اين شرايط نياز به توجهي ژرف تر دارد «آمارتيا سن» دانشمند هندي الاصل و برنده جايزه نوبل اقتصادي 1998 است که انتقاداتي را متوجه جريان حاكم بر علم اقتصاد مي نمايد که همواره در برابر جريانهاي منتقد با تعصب عمل نموده اند و البته علت اين سرسختي در برابر انتقادات، ترس از فرو ريختن پايههاي فكري جريان اقتصاد مسلط است و تلاش وي از آنجا اهميت دارد زيرا که اقتصاد کاپيتاليستي بيشتر فضاهاي علمي و دانشگاهي و رسانه اي را در سطح جهان در اختيار دارد.
وي بيان ميدارد كه برخلاف ديدگاه رايج كه صرفاً شعار «ثروت بيشتر، مصرف بيشتر و لذت بيشتر» را برگزيده است، دغدغه اصلي آميزههاي اخلاقي، بر روي چگونگي توزيع ثروت متمركز است. او كه بيش از ساير انديشمندان در بيان و توصيف فقر و راهحل آن زباني رسا و فصيح دارد به نقش آزادي در توسعه اقتصادي نيز تاکيد دارد زيرا به اعتقاد وي داشتن آزادي بيشتر براي انجام آنچه از نظر افراد ارزشمند است، 1- فينفسه براي آزادي كلي فرد اهميت دارد و 2- در پرورش فرصتهاي شخصي كه به نتايج با ارزشي منجر ميشود، تاثير مهم دارد.
«آمارتيا سن» که نظر به تعامل اقتصاد با ساير علوم اجتماعي با مبنايي ميان رشته اي دارد به گونه اي که از حالت ايزوله شده ي حاضر رهايي يابد همچنين با تيزهوشي بيان مي کند که: « در سطح سياسي قحطي وابسته به عدم حضور دموکراسي است».
وي نتيجه مي گيرد: « در کشورهاي دموکراتيک حتا بسيار فقير که از انتخابات منظم و مطبوعات آزاد برخوردار باشند قحطي بروز نمي کند» اشارت وي به قحطي که از آن مي توان به اشد نتيجه فقر و بي عدالتي و توزيع نامناسب ثروت ياد کرد بدان خاطر است که اين دانشمند در کنار توجه به آزادي و نقش آن در رشد بيشتر به ريشه کني فقر مي انديشد يعني رسيدن به مرحله اي که شايد غايت اجراي عدالت اجتماعي است.
هر چند ممکن است وجود مطبوعات مستقل يا انتخابات منظم در نگاه نخست ارتباطي چندان با ريشه کني فقر و قحطي نيابد اما واکاوي ژرف تري نشان خواهد داد که فقر و قحطي و بي عدالتي نتيجه آماس فساد اقتصادي و اداري است که مطبوعات و انتخابات به عنوان دستاوردهاي مثبت دموکراسي مي توانند نقشي اساسي در پيشگيري، افشا و ريشه کني آنها داشته باشند و اين هر دو يعني «مطبوعات و انتخابات» به عنوان مکمل هايي براي هم و رسيدن به جامعه اي سالم عمل مي کنند زيرا مطبوعات با کند و کاو پيرامون فساد و افشاي ماهيت و روش هاي کساني که از اين رهگذار فربه شده اند باعث مي گردند تا قبل از اينکه فرصت يابند قربانيان بيشتري بگيرند يا به پشت ميزهاي محاکمه کشيده شوند و يا اقبال عمومي به آنها در هر انتخاباتي از بين رفته و نتوانند به قدرت سياسي دست يابند.
به هر حال نامگذاري مبارک و شايسته سال 88 از طرف رهبر انقلاب به عنوان سال اصلاح الگوي مصرف زمينه بحث در اين زمينه عمومي و مفاهيم مرتبط با آن از جمله فقر، عدالت اجتماعي، شکل دهي نظريه اقتصاد بومي، توسعه و توزيع ثروت را در پيشگاه انديشمندان باز مي کند که در اين مسير به طور حتم مي بايست از آموزه هاي ديني، عقلانيت بر مبناي سنت فکري و ارزش ها، عرف و عادات، نيز نظرات دانشمندان اين عرصه بهره برد خاصه از آن جهت که «بحران اقتصادي» در بعد جهاني و «خشکسالي و تحريم » در بعد ملي ضرورت عميق شدن در اين راهبرد را براي نخبگان جامعه ايراني مضاعف ساخته است و به نوعي نتيجه اين تلاش ها در نهايت به اخلاقي کردن اقتصاد منجر مي شود که البته زمينه هاي آن به وفور در سنت ، عرف و باورها و اعتقادات ما موجود است.
پي نوشت:
- براي اطلاع بيشتر از آراي «آمارتيا سن» ن ک به :
- توسعه به مثابه آزادي - آمارتيا سن - ترجمه: دكتر وحيد محمودي – ناشر : دانشگاه تهران
- نگاهي به آراي آمارتيا سن - نويسنده: بن فاين Ben Fine - مترجم: مصطفي نجفي - روزنامه رسالت - شماره 6192
- اقتصاد و اخلاق / نگاهي به آراي آمارتيا سن - سياحت غرب ، شماره 30
- ديدگاه انتقادي آمارتياسن نسبت به جدايي اقتصاد مدرن از اخلاق - سيدحسين امامي – روزنامه سرمايه – شماره 507
