تالاب انزلي؛ از کنوانسيون رامسر تا فاضلاب رشت

«تابناک استان‌ها» ـ احداث کنارگذر، ورود حجم زياد رسوبات، احداث سد در بالادست سفيد رود و ديگر عوامل محيطي، موجب شده است تالاب انزلي با سرعت بيشتري به سمت تبديل شدن به يک مرداب حرکت کند.

نوسانات سطح آب درياي خزر و پديده يوتريفيکاسيون (غني‌سازي آب توسط مواد مغذي) که در اثر ورود فاضلاب تصفيه نشده ايجاد مي شود، باعث شد که اکوسيستم تالاب رو به زوال نهد. با توجه به اين موضوع، کنوانسيون رامسر نیز تصميم گرفت که تالاب انزلي را در فهرست «مونترو» به ثبت برساند و یادآور شود که اقدامات احياي تالاب بايد بدون هدر دادن وقت انجام شود.

بنا بر این گزارش، اتصال دو رودخانه «زرجوب» و «گوهرمراد»، از مهمترين عوامل آلودگي اين تالاب به شمار مي‌روند. اين دو رودخانه با گذشتن از میان شهر رشت، حجم بسیاری از آلاينده‌ها را به تالاب انزلي سرازير مي‌کنند که با ادامه اين روند، در آينده‌ای نزديک، شاهد مرگ تالاب و تبديل آن به شکل حقيقي مرداب خواهيم بود.

اين در حالي است که بنا بر اعلام مسئولان، نزديک به 70 درصد کارخانه‌هاي صنعتي پیرامون تالاب انزلي، مجهز به سيستم تجزيه شده‌اند، اما ادامه ورود پساب‌هاي صنعتي، خانگي، شهري و بيمارستاني به رودخانه‌هاي منتهي به تالاب انزلي، باعث ته‌نشين شدن اين پساب‌ها در اين تالاب و نابودي ذخاير آبي اين منطقه مي‌شود.

این گزارش مي‌افزاید: در چند دهه گذشته، با ورود بيش از يک‌هزار و دويست ميليارد متر مکعب رسوب به تالاب انزلي، عمق اين آبگير طبيعي بيش از هشت متر کاهش يافته و از یازده متر به سه متر رسيده است. همچنین تخريب و فرسايش خاک و آلودگي‌هاي زيست محيطي، از عوامل مهم کاهش عمق تالاب به شمار مي‌روند که در اين ميان، اجراي طرح‌هاي آبخيز‌داري و جمع‌آوري گياهان شناور در تالاب، از جمله راهکارهاي جلوگيري از خشک شدن اين تالاب بين‌المللي هستند.

احداث کنارگذر از جمله مواردي است که حيات تالاب را مورد تهديد جدي قرار مي‌دهد. در اين زمینه، سازمان محيط زيست به وزارت راه و ترابري پيشنهاد داده است، 60 درصد از مسير سه کيلومتري کنارگذر را با دهانه دویست متر كامل پل زده و روي رودخانه نيز نبايد هيچ پايه‌اي ايجاد شود.

همچنين سازمان محيط زيست پيشنهاد کرده است، بخش‌هايي كه خشك و خاكريزي شده و مانع تبادل آبي مي‌شود، برطرف شده تا بار دیگر ارتباط و تبادل آبي در منطقه ايجاد شود.
با وجود اين، مطالعات و ارزيابي از سوی وزارت راه و ترابري هنوز اعلام نشده و پروژه كنارگذر در بخش سه كيلومتري متوقف شده و اجراي پروژه در بخش‌هاي ديگر امكان‌پذير است؛ زيرا اثرات تخريبي كمتري دارد.

اضافه مي‌شود، تالاب انزلي منطقه وسيعي با شرايط زيست محيطي متفاوت (با مساحت تقريبي 193 کيلومتر مربع) است که از گستره آب شيرين با بستري از نيزار، مناطق آبي کم‌عمق و چمنزارهايي که به صورت فصلي غرقاب مي‌شوند، تشکيل شده است.

اين تالاب بستر و محل مناسبي براي تخمگذاري و پرورش ماهيان و زمستان گذراني گروه بسیاری از پرندگان مهاجر است که از مناطق سردسير سيبري يا ديگر مناطق جهان به اين ناحيه مهاجرت مي‌کنند. هم اکنون 145 گونه پرنده مهاجر در ايران شناخته شده‌اند که از اين تعداد، 77 گونه (53 درصد) از آنها را مي‌توان در تالاب انزلي دید.

در سال 1381 حدود هفتصد هزار پرنده مهاجر از قبيل اردک، غاز، قو و چنگر در تالاب دیده شده‌اند که از سيبري يا ديگر مناطق جهان به اين ناحيه مهاجرت کرده‌اند؛ پليکان سفيد، پليکان پا خاکستري و غاز پيشاني سفيد کوچک از پرندگاني هستند که بسته به وضعیت آب و هوايي، زمستان را در اين تالاب مي‌گذرانند.

اين منطقه به عنوان گذرگاه پرندگاني چون اردک سر سفيد، سليم سينه بلوطي، خروس کولي شکم سياه و پا شلک کوچک به ثبت رسيده است. از ديگر گونه‌هاي ارزشمند موجود در اين تالاب، مي‌توان به قو کوچک، اردک بلوطي، عروس غاز و اردک سر سياه اشاره کرد که در ايران در معرض خطر انقراض هستند.

گفتني است، اين تالاب در خرداد ماه سال 1354 (ژوئن 1975) در کنوانسيون رامسر به ثبت رسيده است.