"چیتا" می‌ماند

نهم شهریور، روز ملی حفاظت از یوزپلنگ است، در این روز علاقمندان به محیط زیست با گردهمایی و برگزاری برنامه های گوناگون سعی در ارتقای فرهنگ حمایت از حیوانات به خصوص حیوانات در معرض خطر انقراض را دارنند. یوزپلنگ یکی از واژه های اصیل ایرانی است که از ترکیب دو کلمه یوز و پلنگ حاصل شده است. یوزپلنگ، به معنای پلنگی است که به دنبال شکار خود گشته و آن را با جستن و دنبال کردن می گیرد.

به گزارش خبرنگار ایسنا، یوزپلنگ در زبان انگلیسی "چیتا Cheetah" گفته می‌شود که ریشه سانسکریتی داشته و از هندوستان بدست آمده است. امروزه در سرتاسر دنیا این جانور را با نام انگلیسی آن ‌می شناسند. در جهان‌ دو گونه‌ یوزپلنگ‌ وجود دارد که‌ یک‌ گونه آسیایی‌ و دیگری‌ گونه آفریقایی‌ است. گونه آفریقایی‌ یوزپلنگ‌ در شمال‌ این‌ قاره‌ پهناور منقرض‌ شده‌ و فقط محدود به‌ جنوب‌ آن شده‌ است.

در حال‌ حاضر یوپلنگ‌ آسیایی‌ فقط به‌ کشور ما که‌ از ‌40‌ سال‌ پیش‌ برنامه‌ حفاظتی‌ خود را برای‌ نگهداری‌ نسل‌ این‌ حیوان‌ آغاز کرده‌ محدود می‌شود‌ به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ که‌ امروزه‌ به‌ یوز آسیایی، یوز ایرانی‌ نیز گفته‌ می‌شود‌.

یوزپلنگ‌ از خانواده‌ گربه‌ سانان‌ به‌ شمار می‌آ‌ید و به‌ دلیل‌ داشتن‌ دست‌ و‌ پاهای‌ بلند‌ بدنی‌ باریک‌ و کشیده‌ و سینه‌های‌ فراخ‌ تا حدودی‌ شبیه‌ سگ‌ تازی‌ است‌ ولی‌ برخلاف‌ سگ‌ سانان‌ سر کوچک‌ و گردن‌ و پوزه‌های‌ کوتاه‌ و گوش‌هایی‌ کوچک‌ و گرد دارد‌. به‌ طور کلی‌ می‌توان‌ آن‌ را به‌ سگی‌ با کله‌ گربه‌ تشبیه کرد‌. رنگ‌ پشت‌ زرد کم‌ رنگ‌ تا زرد متمایل‌ به‌ قرمز و زیر بدن‌ سفید است‌. بسیاری‌ از مردم‌ یوز را با پلنگ‌ اشتباه‌ می‌گیرند‌ اما تفاوت‌ بارز این‌ دو حیوان‌ در شکل‌ خال‌هایشان‌ است‌ در یوز خال‌ها توپر و گرد است‌ در حالی‌ که‌خال‌های‌ پلنگ‌ درشت‌ و توخالی‌ و گل‌ مانند است.

وجود نوار سیاه‌ رنگی‌ که‌ از گوشه‌ داخلی‌ چشم‌های‌ یوز‌ به‌ موازات‌ بینی‌ تا گوشه‌ لب ها امتداد یافته‌ و به خط اشک‌ معروف‌ است‌ نیز از مشخصات‌ بارز یوز است. چشمان‌ یوز در بالای‌ کاسه‌ سر قرار دارد. طول‌ سر و بدن‌ یوزپلنگ‌ بالغ‌ از ‌112‌ تا ‌137‌ سانتیمتر‌ طول‌ دم‌ ‌64‌ تا ‌86‌ سانتیمتر و بلندی‌ شانه‌هایش‌ ‌71‌ تا ‌84‌ سانتیمتر است‌ و وزن‌ حیوان‌ به‌ ‌34‌ تا ‌54‌ کیلوگرم‌ می‌رسد. جنس‌ نر یوز‌ اندکی‌ بزرگتر از جنس‌ ماده‌ است‌. برخورداری‌ از ستون‌ فقرات‌ انعطاف‌ پذیر‌، کبد و قلب‌ بزرگ‌، سوراخ‌ بینی‌ گشاد‌، ظرفیت‌ بالای‌ ریه، بدنی‌ عضلانی‌ و باریک،‌ یوزپلنگ‌ را تیز‌روترین‌ شکارچی‌ جهان‌ ساخته‌ است. آنها قادرند با سرعتی‌ معادل‌ ‌110‌ کیلومتر بر ساعت‌ بدوند. یوزپلنگ‌ها سریع‌ترین جانور دونده بر روی خشکی هستند. نکته جالب توجه اینکه مطالعات اخیر نشان می‌دهد که موفقیت این گربه‌سانان در شکار بیش از اینکه وابسته به سرعت بالای آنها باشد به توانایی منحصر بفردشان در باز ایستادن از حرکت و شروع به دویدن ناگهانی به واسطه داشتن چالاکی فوق‌العاده‌ است.

یوزپلنگ‌ در دشت های‌ باز و تپه‌ ماهورهای‌ واقع در مناطق‌ استپی‌ و بیابانی‌ و نیمه‌ کویری‌ و زیستگاه‌ های‌ باز که‌ شکار در آن وجود داشته‌ باشد‌ دیده‌ می‌شود‌. زیستگاه‌ عمده‌ یوزپلنگ‌ در ایران‌ دشت‌ کویر است‌ که‌ بخش‌هایی‌ از استان‌ های کرمان‌، خراسان، سمنان‌، یزد، تهران‌ و اصفهان‌ را در بر می‌گیرد‌. اکنون‌ این ناحیه‌ وسیع استپی‌ و بیابانی‌ به‌ آخرین‌ پناهگاه‌ یوز آسیایی‌ مبدل‌ شده‌ است‌. پارک‌ ملی،‌ پناهگاه‌ حیات‌ وحش‌ و ذخیرگاه‌ زیستکره‌ خوارتوان‌ واقع در بیارجمند شاهرود، مهمترین زیستگاه این گونه نادر جانوری است که جمعیت آن‌ ‌10‌ تا‌ ‌14‌ قلاده‌ برآورد‌ شده است. با این‌ حساب‌ آمار یوز آسیایی‌ در ایران‌ گاهی‌ بین‌ ‌50‌ تا ‌60‌ قلاده‌ و در کل‌ کمتر از ‌100‌ قلاده‌ تخمین زده اند.

این جانور عمدتاً از جبیر، آهو، قوچ‌، میش‌، کل‌ و بز و خرگوش‌ وحشی‌ تغذیه‌ می‌کند‌. افزایش‌ تعداد دام‌ بدون‌ توجه‌ به‌ ظرفیت‌ محیط در تخریب‌ گیاهان‌ نقش‌ مؤثری‌ داشته‌ و این‌ به‌ نوبه‌ خود به‌ از بین‌ رفتن‌ سُم‌ داران‌ وحشی‌ که‌ مهترین‌ خوراک یوزپلنگ‌ هستند منتهی‌ می شود. از سوی دیگر تقریباً تمام‌ روستاییان‌ ساکن‌ در زیستگاه‌ یوزپلنگ‌ بز، گوسفند و شتر پرورش‌ می‌دهند‌ و این‌ مساله‌ مدت‌ زیادی‌ است که‌ به‌ مانعی‌ در حفاظت‌ از حیات‌ وحش‌ تبدیل‌ شده‌ است‌.

شکار مستقیم‌ وحوش‌ در ایران‌ با افزایش سلاح‌ گرم‌ و استفاده‌ از خودرو توسط شکارچیان‌ غیر مجاز که اهمیت‌ یوزپلنگ‌ و طعمه‌های ‌آن در نظام‌ بوم‌ شناختی‌ را نمی دانند، خطری جدی برای بقای نسل یورپلنگ به شمار می رود. در اهمیت‌ حفظ نسل‌ یوزپلنگ‌ آسیایی‌ همین‌ بس‌ که‌ چند سالی‌ است‌ که‌ هند چشم‌ طمع به‌ یوزهای‌ ایران‌ دوخته‌ و حتی‌ حاضر است که‌ ‌17‌ جفت‌ از گونه‌های‌ جانوری‌ موجود خود را به‌ ایران‌ بدهد و در قبال‌ آن یک‌ جفت‌ یوز بگیرد تا با استفاده‌ از فناوری های‌ جدید ژنتیک‌ اقدام‌ به‌ تکثیرشان‌ نماید.

در حال حاضر در پارک ملی توران ماده یوزی به نام "دلبر" نگهداری می شود، در حال حاضر دلبر در پارک ملی توران در محیط فنس کشی شده که تردد و بازدید کننده در آن کم است، نگهداری می شود. توله یوزها شکار کردن را بوسیله مادرشان در سن یک سالگی آموزش می بینند. متأسفانه به دلیل سن کم دلبر و عدم توانایی در شکار، همچنین عدم موفقیت در پیدا نمودن مادر دلبر، رها سازی این توله یوز امکان پذیر نبوده و منجر به مرگ زود هنگام او می شود. دلبر در حال حاضر با خرگوش زنده و گوشت گوسفند تغذیه می کند. دلبر در چندین جشنوارۀ گردشگری که در شهرستان شاهرود برگزار شد با همکاری خوب محیط بانان و رعایت توصیه های محیط بانان در بر هم نزدن آرامش حیوان مورد بازدید قرار گرفت که نقش مثبتی در معرفی و درک ارزش این گونه مهم جانوری به گردشگران ایفا نمود.

یوزپلنگ ایرانی یکی از مواریث طبیعی ماست و ما باید همانند حفظ میراث تاریخی، فرهنگی و معنوی خود به بهترین شکل ممکن از آن صیانت و بر فرهنگ اصیل خود ببالیم که این امانت الهی را به نسل های بعد می سپاریم.

روز نهم‌ شهریور را به نیکی پاس می داریم و یوزپلنگ‌ ایرانی‌ را به‌ عنوان سمبل تاریخ طبیعی میهن عزیزمان و به عنوان جاذبه ای گردشگری بی نظیر به همه مردم‌ جهان‌ معرفی‌ می‌کنیم.