چرا مغز اصلاحات از مبارزه با رانت و فساد سخن می‌گوید؟

«وزیر سابق بهداشت با عده‌ای از این رانت‌خواران برخورد کرده بود، بعد هم ناگهان در رسانه‌ها دیدیم که یک مشت مریض را برده‌اند و در بیابان‌ها گذاشته‌اند، یادتان که هست؟‌‌ همان اتفاق افتاد گردن وزیر. وقتی وزیر رانت آن‌ها را قطع کرد، این‌ها هم بازی درآوردند‌».

شاید تصور اولیه این باشد که عبارات بالا، سخن یکی از طرفداران پر و پا قرص نخستین وزیر زن پس از انقلاب درباره حادثه‌ای باشد که در اردیبهشت ماه سال نود همه رسانه‌ها و جامعه ایران را در خود غرق کرد. نخست خبر آمد که چند بیمار بی‌پناه در بیابان‌‌ رها شده‌اند و سپس از خانم وزیر و وزارتخانه‌اش، انکار و از مخالفان اصرار که شما‌ چنین جنایتی کرده‌اید. برای این داستان عجیب چه تحلیل‌ها که نوشته نشد و چه شعر‌ها که گفته نشد!

اما این نه سخن وزارت بهداشت که سخنان سعید حجاریان از نظریه‌پردازان اصلاحات در گفت‌وگو با یکی از روزنامه‌هاست. حجاریان در این گفت‌وگو اظهار داشته است: «آقای روحانی مشکلی که دارند این است که یک عده عناصر غیرمسئول به رانت دولتی چسبیده‌اند؛ بنابراین، روحانی باید این رانت‌ها را ‌قطع کند، در غیر این صورت، ‌این‌ها مشکلات جدی‌ پدید می‌آورند، زیرا که خوان بسیار گسترده شده است؛ مثلا وزیر سابق بهداشت با عده‌ای از این رانت‌خواران برخورد کرده بود و بعد هم ناگهان در رسانه‌ها دیدیم که یک مشت مریض را برده‌اند و در بیابان‌ها گذاشته‌اند؛ یادتان که هست؟‌‌ همان اتفاقی بود که به گردن‌‌ وزیر افتاد و هنگامی که‌ وزیر رانت آن‌ها را قطع کرد، این‌ها هم بازی درآوردند.

می‌خواهم بگویم در «اشل» بزرگ‌تر برای آقای روحانی هم بسیاری از این دست مریض‌ها در بیابان‌‌ ‌می‌گذارند‌. دقت کردید که چه می‌گویم؟ بنابراین، اگر آقای روحانی می‌خواهد راندمان را بالا ببرد، باید رانت را قطع کند، زیرا رانت باعث می‌شود راندمان پایین بیاید. اما این کار سختی است و باید ایشان تا پایان کار بایستد!»

حجاریان تنها فردی از مرکزیت فکری اصلاح‌طلبان نیست که در روزهای اخیر از مبارزه با فساد و رانت سخن گفته است؛ اما سخنانش نکته مهمی ‌دارد. وی از این می‌ترسد که روحانی ـ که حجاریان به وی احساس نزدیکی می‌کند ـ مجبور شود‌ ‌به دلیل فساد و رانت از میدان سیاسی کشور کنار برود. او صریح هشدار می‌دهد که روحانی باید مواظب باشد ‌روزی بیمار در بیابان گذاشته نشود و یا به عبارت بهتر،‌ هرگز فساد و رانتی به دامان روحانی نچسبد که اگر این گونه شود، آنگاه حجاریان می‌تواند بگوید: «دقت نکردید که چه گفتم!».

هم‌اکنون پرسش این است: چرا حجاریان از میان این همه موضوع ریز و درشت، نخستین شرطی که برای موفقیت روحانی مطرح می‌کند، مبارزه با رانت است. شاید پاسخ این است که حجاریان این دروغ تاریخی را باور نکرده ‌که اصولگرایان، احمدی‌نژاد را برکشیدند. شاید او باور دارد ‌این احمدی‌نژاد بود که اصولگرایان را به قدرت برگرداند و اگر قرار است، بار دیگر‌ اصولگرایان باز‌نگردند، باید زمینه ظهور احمدی‌نژادی جدید از میان برده شود.

حجاریان به خوبی به یاد دارد که اتهامات مربوط به فساد در شهرداری تهران و سیاسی‌کاری شورایی که وی عضو آن بود، نردبانی را ساخت که اصولگرایان را ابتدا به شورای شهر تهران، سپس مجلس شورای اسلامی و سرانجام پیروزی در انتخابات سال ۸۴ رساند. مبارزه با فساد، نه تنها در این پیروزی‌های انتخاباتی مخالفان اصلاح‌طلبان تأثیری ‌انکارناشدنی داشت، بلکه موضوعی مانند فساد بزرگ بانکی تأثیری جدی در افول ستاره رئیس دولت‌های نهم و دهم هم داشت.

هر دولتی که با رأی مردم ایران بر سر کار آمده است، در کنار بدنه اجتماعی که به خاطر اهداف اعلامی دولت‌ها صبر، تحمل و از خودگذشتگی‌های فراوانی کرده با اقلیتی چسبیده به رانت روبه‌رو بوده است. اکنون هم هر چه نخبگان طرفدار دولت جدید از بدنه اجتماعی خود بخواهند که خواسته‌های خود را مدیریت کنند، ولی مهار کردن حرص و طمع اقلیت مشتاق به استفاده از رانت هدفی دشوار است.

نکته کلیدی همین است که دولت و دستگاه اجرایی کشور، یک پخش‌کننده بزرگ امکانات، امتیازات و فرصت‌ها در همه ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی است و هر دولتی که نتواند جریان اقتصاد کشور را به سمت شفافیت ببرد و دامان خود را از طالبان رانت پاک نگه دارد، شانس حفظ موقعیت سیاسی خود را از دست خواهد داد؛ مبارزه‌ای سخت برای رئیس‌جمهور در راه است که نقش بدنه اجتماعی هوادار وی در آن می‌تواند پررنگ باشد.