انتخابات در جمهوری اسلامی ایران

امام علی(ع) در وصیت خود سفارش می‌کند که: نظریات صاحبان رأی را جمع‌آوری کن و سپس نزدیکترین آن را به صواب و دروترین آن را از شک انتخاب کن.

انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای اسلامی شهر و روستا در کل کشور و خبرگان رهبری (در استان آذریجان غربی) پیش روی داده است. با توجه به حضور گستردة ملت ایران در صحنه های مختلف سیاسی – اجتماعی به نظر می رسد شرکت مردم در انتخابات با عنایت به نامگذاری سال به نام سال حماسة سیاسی و حماسة اقتصادی و همچنین با توجه به فضای سیاسی موجود پررنگ تر و چشمگیر تر هم باشد. حضور فعال و شاداب گروه های سیاسی در صحنة رقابت، موجب داغ شدن به اصطلاح تنور انتخابات شده و آراء بیشتری را به صندوق ها سرازیر خواهد کرد.

آنچه در این میان قابل تذکر و تأمل می باشد این است که رقابت در یک محیط سالم و بستر مناسب صورت گیرد. از این رو بر نخبگان جامعه لازم است تا در شرایط کنونی حداکثر تلاش در توان خود را به کار بگیرند تا فضای سالم رقابت بر سر انتخابات سایه افکند.


خصیصة چنین روانی ظهور گروه های منفعت طلب با انگیزه های قدرت مدارانه است که هر گروه سیاسی سعی می کند، حضور خود را در سطوح بالای حاکمیت افزایش دهد. طبعاً این ویژگی تا آنجا که در چهارچوب منافع ملی و به صورت قانونمند انجام پذیرد و طبیعی به نظر می رسد. اما اگر گروه گرایی در شکلی متجلّی گردد که اساس نظام و ارکان آن را تضعیف کند. بدون شک به نفع هیچ کس نخواهد بود و هیچ نظامی اجازه چنین فعالیتی را نخواهد داد. چه خوب است گروه های سیاسی، سخنان حکیمانه رهبر فرزانة انقلاب را در این خصوص محور فعالیت خود قرار داده به عنوان «منشور وحدت» آن را سرلوحة کار خویش قرار دهند:

نظر به اهمیت حضور سرمشار و با نشاط مردم در این دورة از انتخابات برای خلق شعار سال مقام معظم رهبری در مرحلة عمل مبنی بر حماسة سیاسی و حماسه اقتصادی سعی شود از همة سلایق و گروه‌ها در چهارچوب قانون استفاده شود.

انتخابات از منظر قانون اساسی

    چندین اصل در قانون اساسی جمهوری اسلامی به طور مشخص ناظر بر انتخابات است. اصل سوم مقرر می‌دارد که دولت موظف است برای نیل به اهداف جمهوری اسلامی که عبارت از اصول پنجگانه این و نیز کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خداست. همة امکانات خود را به کار برد: در بند هشتم اصل سوم یکی از این امور: «مشارکت عامة مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش ذکر شده است.


    بدیهی است اولین ابزار اعمال مشارکت عامة مردم، انتخابات است تا بدین طریق کلیه آحاد جامعه با رأی مستقیم خود، نظر خویش را در تصمیم گیری و ادارة امور کشور اعلام و اعمال کنند. همچنین اصل ششم  قانون اساسی به صراحت اعلام می دارد که در ایران، امور کشور باید به اتکاء آراء عمومی اداره شود از راه انتخابات رئیس جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، اعضای شوراها و نظایر این ها، یا از راه همه پرسی در مواردی که در اصول دیگر این قانون معین می گردد.


در اصل شصت و دوم آمده است: «در مجلس شورای اسلامی از نمایندگان ملت که به طور مستقیم و با رأی مخفی انتخاب می شوند، تشکیل می گردد». به نظر می رسد در این اصل، قانونگذار سه نکته را مورد تأکید قرار داده است: اول آنکه نمایندگان مجلس، رئیس جمهور و شوراهای اسلامی باید برگزیدگان ملت باشند و یا به بیان دیگر، مقدمات انتخابات باید به نحوی صورت پذیرد که نتایج انتخابات بیانگر خواستة مردم باشد: بدیهی است که هر چه تنوع دیدگاه های داوطلبان انتخابات ها (اعم از ریاست جمهوری، نمایندگان مجلس، شوراهای اسلامی بیشتر باشد امکان آنکه نتیجة انتخابات بیشتر منعکس کنندة نظرات عموم باشد، افزایش می یابد.

دوم آنکه انتخاب شوندگان (رئیس جمهور – نمایندگان شورا) با رأی مستقیم مردم انتخاب می شوند؛ بدین ترتیب مردم بدون حضور واسطه، نظر شخصی و تمایل قلبی خود را اعلام می دارند.

بدین ترتیب نتایج آرای انتخابات با صحت و دقت بیشتری مبین نظرات عموم مردم خواهد بود. سوم آنکه انتخاب شوندگان ملت با رأی مخفیب انتخاب می شوند. تأکید قانونگذار بر مخفی بودن رأی به دلایل مختلفی است. چرا که در رأی گیری مخفی، رأی دهنده بدون ملاحظه کاری از ناظران حاضر در محل رأی گیری می تواند تمایل قلبی و نظر حقیقی خود را اعلام دارد و بدین ترتیب، آزادی در انتخاب افزایش می یابد و هدف اصلی انتخابات که ادارة امور کشور به اتکا و خواست و نظر مردم است، تأمین می گردد. همچنین رأی گیری مخفی حربه ای است که حتی در شرایطی که دولت ها به سمت خودکامگی و استبداد پیش می روند، ملت بتواند با رأی گیری مخفی، بدون واهمه از انتقام گیری دولت خودکامه، آرای خود را هر چند که مخالف نظر حکمرانان باشد اعلام دارد.

 انتخابات، منبعی برای کارآیی نظام

حال که نقطه عزیمت در سیاست حق حاکمیت ملی و حق تعیین سرنوشت است، مردم از طریق انتخابات، بستر اجرای امور را فراهم و حاکمیت قانون توسط زمامداران را میسر می‌سازند. و به استناد رای مردم و اعتماد و پشتیبانی آنان، برنامه‌های متنوع خود را اجرا می‌کنند. مجرای انتخابات مانند کانالی است که بحر مواج انسان‌ها را به حوضچه دولت پیوند زده و رفتار دولت را با مطالبات مردم هماهنگ می‌کند، بسته بودن این مجرا بوروکراسی دولت را به ماندابی(مانده آب، جایی که آب آن راکد و متعفن باشد) تبدیل می‌کند که مأمن و مجرای هر جانوری خواهد بود.

انتخابات طریقی جهت گزینش صالحان

«انتخاب» در لغت به معنای نخبه‌گزینی است. همان‌طور که در بازار رقابت اقتصادی بهترین بنگاه‌ها امکان ادامه حیات می‌یابند، در بازار رقابت سیاسی هم وضع می‌تواند  بر همین منوال باشد، در این میدان نیز کسانی که شایستگی و لیاقت خود را برای اداره امور عمومی جامعه اثبات کرده باشند و در جهت مصالح و منافع ملی گام برداشته باشند، نه در جهت منافع شخصی و گروهی، و بیشترین سعادت و بهروزی را برای مردم خواسته باشند، امکان بقا و ارتقاء پیدا می‌کنند و کسانی که کمتر کار مثبت انجام داده و همچنین بی‌کفایتان و نالایقان از صحنه حذف می‌شوند. فی‌الواقع گزینش و انتخاب به صورت منظم به مردم این امکان را می‌دهد تا افراد شایسته و لایق و صالح را انتخاب و بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم سازند.

انسان‌های بی‌لیاقت و فرومایه که در اثر رابطه، بر سرنوشت مردم حاکم می‌شوند، بزرگ‌ترین عامل زوال دولت‌ها به حساب می‌آیند به فرموده امام علی(ع) «اذا ملک الاراذل هلک الا فاضل» آن‌گاه که لئیمان حاکم گردند صاحبان فضیلت هلاک می‌گردند. اصولاً وقتی گزینش و انتخاب به دست مردم صورت گیرد، احتمال خطا در آن کمتر است.  حضرت امام خمینی(اعلی الله مقامه الشریف) در‌این‌باره می‌فرمایند:«برنامه ما این است که رجوع کنیم به آراء مردم، مردم یکی را تعیین کنند، برای اینکه رئیس جمهور باشد، ما هم رایمان را علناً به مردم اظهار می‌کنیم که آقا آنکه من می‌خواهم این است، شما میل دارید به این رای بدهید، میل ندارید خودتان آزادید، قهراً مردم وقتی آزاد هستند یک نفر صالح را انتخاب می‌کنند و آراء عمومی نمی‌شود خطا بکنند.»

انتخابات راهی به سوی رشد سیاسی

همان‌گونه که طفلی صغیر بر سر دو راهی زندگی، اراده و انتخاب خود را می‌آزماید و از این راه به رشد و بلوغ فکری می‌رسد، شهروندان نیز در امور مربوط به زندگی سیاسی، وقتی که با آزادی دست به انتخابات می‌‌زنند بر انبار و ذخیره تجارب سیاسی خود می‌افزایند. هر انتخابات گامی است به سوی رشد سیاسی،چرا که بحث‌ها و مجادلات سیاسی اوج می‌گیرد و تیراژ روزنامه‌ها بالا می‌رود و به طور کلی وسایل ارتباط جمعی با بحث و مناظره آگاهی‌ها و اطلاعات مردم را افزایش می‌دهند. مردم در مسیر آزمایش انتخاب و گزینش قرار می‌گیرند و خطاهای قبلی را اصلاح می‌کنند. کسی که دایماً برایش تصمیم‌گیری می‌شود ولو آنکه تحت سیادت فردی صالح و صلاح‌اندیش هم باشد، در عالم صغارت باقی می‌ماند و همیشه وجودی تبعی و طفیلی خواهد بود. سیاست یک میدان همگانی است که در آن انسان‌ها از مجرای داد و ستد عقل‌ها و تجربه‌ها در عرصه عمومی رشد می‌یابند و تکامل پیدا می‌کنند.

انتخابات شاخصی برای رضایت عمومی

سیاست نوین دارای این پیش‌فرض است که حکومت شوندگان از حکومت کنندگان راضی‌اند و اطاعت فرامین بالایی‌ها از روی ترس و اجبار نیست. هنگامی که مردم به پای صندوق‌های رای می‌روند و مسئولین اجرایی و قانونگذاری را انتخاب می‌کنند، نتیجه انتخابات را می‌پذیرند و به آن گردن می‌نهند. اگر هم ثمره کارشان مطلوب نبود، تنها خود را باید ملامت کنند و در دوره‌های بعد، شوراها و نمایندگان و رئیس جمهور مطلوب‌تری را بر سریر قدرت بگمارند. انسانی که از سر انتخاب و رضایت، دست به گزینش می‌زند، می‌تواند هم مسئولیت و هم نتایج اخلاقی کار خود را بپذیرد.

در نتیجه، کسی دیگری را مسئول احیاناً نابسامانی‌ها نخواهد شناخت و مساله شورش نیز منقضی خواهد شد. به همین خاطر است که در کشورهای دمکراتیک که مردم در انتخاب آزاد هستند، ضریب امنیتی بالاست و هیچ‌گونه شورش و انقلابی به چشم نمی‌خورد.

انتخابات در کلام امام خمینی(اعلی الله مقامه الشریف)

امام خمینی(رحمه اله علیه) شرکت در انتخابات را حق همه آحاد جامعه می‌دانند و مشارکت در تعیین سرنوشت اجتماعی را برای تمام اقشار مردم، اعم از زن و مرد به طور یکسان لازم می‌بینند:«باید همه شما در این امر (انتخابات) نظر داشته باشید، در امور سیاسی نظر داشته باشید، برای اینکه امور سیاسی مخصوص یک طبقه نیست، همان‌طور که مردها باید در امور سیاسی دخالت کنند و جامعه خودشان را حفظ کنند، زن‌ها هم باید دخالت کنند و جامعه را حفظ کنند. زن‌ها هم باید در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی همدوش مردها باشند، البته با حفظ آن چیزی که اسلام فرموده است» و نیز می‌فرمایند«همان‌طور که من مکرر عرض کرده‌ام و سایرین هم گفته‌اند انتخابات در انحصار هیچ کس نیست، نه در انحصار روحانیون است،‌نه در انحصار احزاب است،‌نه در انحصار گروه‌هاست. انتخابات مال همه مردم است، مردم سرنوشت خودشان است و انتخابات برای تحصیل سرنوشت شما ملت است.»

انتخابات ازدیدگاه امام باید از هر گونه تحمیل و اجبار به دور باشد، زیرا امام به قدرت تشخیص و انتخاب صحیح مردم اعتقاد داشتند. از این‌رو بر مسئولان لازم است به انتخاب و رای مردم اعتماد کرده و آن را محترم شمرند و در هیچ مساله‌ای نباید رای و اندیشه‌ای را به هر بهانه و توجیهی بر مردم تحمیل کرد.«همان‌طور که بارها گفته‌ام مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند و هیچ فردی یا گروه و دسته‌ای حق تحمیل فرد و یا  افرادی را به مردم ندارد. جامعه اسلامی ایران که با درایت و رشد سیاسی خود، جمهوری اسلامی و ارزش‌های والای آن و حاکمیت قوانین خدا را نپذیرفته‌اند و به این بیعت و پیمان بزرگ وفادار مانده‌اند، مسلم، قدرت تشخیص و انتخاب کاندیدای اصلاح را دارند. البته مشورت در کارها از دستورات اسلامی است و مردم با متعهدین و معتمدین خویش مشورت می‌نمایند و افراد و گروه‌ها و روحانیون، در حد تذکرات قبلی در حوزه خود می‌توانند کاندیدا معرفی نمایند، ولی هیچ کس نباید توقع داشته باشد که دیگران اظهار نظر و اظهار وجود کنند.

* نائب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس مجلس شورای اسلامی