كرامت انسان در نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغه کتابي است دربردارنده 239 خطبه، 79 نامه، 480 حکمت و کلمات قصار اميرالمؤمنين علي ـ عليه‌السلام ـ که محمد بن حسين موسوي، معروف به سيد رضي (359-406ق.) يکي از بزرگان شيعه، آن را در سال 400 هجري قمري به رشته تحرير درآورده است.

علامه بزرگوار، شيخ آغابزرگ تهراني(ره) حدود 170 شرح از نهج‌البلاغه نام مي‌برد.
نهج‌البلاغه، پس از قرآن کريم به عنوان گرانقدرترين منابع اسلام به شمار مي‌آيد که شامل مجموعه‌اي از دستور‌العمل‌هايي چون سياست و حکومت، کلامي، فلسفي و اعتقادي، اقتصادي، جامعه‌شناسي و... مي‌شود.
اهميت دادن به مردم و تعالي جايگاه کرامت انساني از مهمترين مؤلفه‌هاي توسعه به شمار مي‌آيد که در کشورهاي توسعه يافته، اهميت بسياري به آن داده شده است.

مي‌توان شاخص‌هاي توسعه سياسي را موارد گوناگوني بر‌شمرد که نخستين آن، اهميت دادن به کرامت انسان‌هاست و کرامت انساني به معناي: «اهميت دادن به انسان‌ها در جامعه تا صاحب شخصيت، فکر و خلاقيت شوند. توسعه سياسي، زماني ميسر است که افراد يک جامعه به عنوان مهمترين واحد آن، خود و جامعه خود را به نحوي بشاسند و از درجه فکري، آگاهي و اعتماد به نفس بالايي برخوردار باشند و شخصيت فردي و اجتماعي خويش را تقويت و آگاهانه با مسائل جامعه برخورد كنند.»

در سخنان و کلمات امام علي(ع)، مي‌توان به ميزان اهميت مردم و نقش والاي آنان در جامعه اسلامي پي برد؛ مردم در اين نگاه از مهمترين جايگاهي ممکن برخوردارند.
در خطبه‌ها و نامه‌هايي که ايشان، خطاب به واليان و فرماندهان ايراد داشته‌اند، سراسر گوشزد حقوق مردم و لزوم مراعات آنها، مسئوليت والي در قبال مردم، ضرورت جلب رضايت عامه، مدارا با مردم، جانبداري از توده مردم در برابر خواص و... است كه البته در اين ديدگاه، حق حمايت و کرامت انساني‌ها، بايد نزد حکومت‌ها محفوظ بماند.

برابري
درباره کرامت انساني در نهج‌البلاغه، مي‌توان به بخش‌هاي گوناگوني اشاره كرد؛ در اين باره مي‌توان به ويژه به عهدنامه مالک اشتر اشاره نمود.

اميرالمؤمنين(ع) در بيان روش برخورد با مردم و چگونگي حکومت بر مردم به اين گونه، به مالک اشتر توصيه مي‌کند:
«و اَشعِر قلبک الرحمه لِلرّعيه، و المحبه لهم، و اللُطفَ بِهم، و لا تَکُونَنَّ عليهم سَبُعاً ضارياً تَغتَنِمُ اَکلَهُم، فانّهم صنفان: اِمّا اخٌ لک في الدين، او نظيرٌ لک في الخلق...».
«مهرباني با مردم را پوشش دل خويش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حيوان شکاري باشي که خوردن آنان را غنيمت داني، زيرا مردم دو دسته‌اند؛ دسته‌اي برادر ديني تو و دسته ديگر همانند تو در آفرينش هستند...».

کرامت انساني از ديدگاه امام (ع) که مالک اشتر را فرمان به پيروي از آن مي‌دهد، به معناي مساوي شمردن مردم است، تساوي انسان‌ها با هر رنگ، دين و مذهب در قبال حاکم و در زندگي سياسي و در اجتماع است.
برابري، يکي از اصول مهم و اساسي کرامت انساني است و لازمه تحقق کرامت انساني به شمار مي‌رود. همه انسان‌ها به خاطر انسان بودنشان قابل احترام و اعتنايند و همه شهروندان در برابر قانون از حقوق يکسان برخوردارند.

فضيل بن جعد مي‌گويد: «مهمترين عاملي که موجب دست کشيدن عرب از حمايت حضرت علي(ع) شد، مسأله مالي بود زيرا امام(ع) شريف را بر غيرشريف و عرب را بر عجم برتري نمي‌داد و با رؤسا و بزرگان قبايل آن گونه که پادشاهان رفتار مي‌کردند، رفتار نمي‌کرد و تلاش نمي‌‌كرد کسي را با دادن صله و مال به خود متمايل کند، در حالي‌که معاويه عکس اين رفتار مي‌کرد و به همين جهت مردم، علي(ع) را ترک کرده و به معاويه مي‌گرديدند.»

حفظ عزت نفس انساني
مناعت طبع و عزت نفس انساني از گوهرهاي ارزشمند وجود انسان است و تحت هيچ شرايطي، نبايد خدشه‌دار شود. حضرت علي(ع) معتقدند که در يک حکومت ديني، رهبران و نظم سياسي جامعه بايد با پايبندي به اصول، مباني و ارزش‌هاي الهي، اخلاقي و انساني با سياستگذاري و تصميم‌گيري در چهارچوب همين اصول، زمينه‌هاي حفظ عزت انساني را در جامعه فراهم آورند و علو اخلاقي مردم را افزايش و تحکيم بخشند. امام علي(ع) در نظام سياسي خود به شدت با اين خصيصه مبارزه کرد و همواره به استانداران و فرمانداران خود سفارش مي‌فرمود: «که اطرافيان خود را چنان بپروريد که شما را نستايند و بدون جهت شما را شاد ننمايند.»

حضرت(ع) هنگام رفتن به صفين در حال عبور از شهر انبار بودند، کشاورزان اين شهر طبق رسوم و تشريفات ايرانيان به استقبال آمدند و در آغاز، پيشاپيش حضرت(ع) دويدند. حضرت(ع) دليل اين کار را پرسيدند آنان پاسخ دادند: بدين کار اميران خود را بزرگ مي‌شماريم.
امام علي(ع) با نهي از اين عمل خطاب به آنان فرمودند:
«به خدا که اميران شما از اين کار سودي نبردند و شما در دنيايتان خود را بدان به رنج مي‌افکنيد و در آخرتتان بدبخت مي‌گرديد و...».

ايران کنوني، شاهد وجود اقوام و قبايل گوناگون از قبيل لر، ترک، عرب و فارس و... در دورترين نقاط کشور است که در هر منطقه‌اي، مي‌توان دگرگوني‌هاي مذهبي و ديني را ديد و همين امر، سبب سوء‌استفاده دشمنان از اين كار شده است؛ شاهد مثال چنين مسأله‌اي در وجود طنزهايي که بر سر زبان‌هاي مردم جاري است که بخش عمده آن به مسأله قوميت‌ها اشاره دارد که يک قوم و يا اقوام گوناگوني را به استهزاء مي‌گيرد و چگونگي پديد آمدن اين طنزها به خاطر به دشمني کشيدن اقوام نسبت به يکديگر و به سود ديگران است. در صورتي که مسأله «کرامت انساني» مهم شمرده ‌شود و به گونه نمونه آرماني جامعه اسلامي مدنظر باشد از يك سو و مردم به يکديگر به نگاه احترام و نه تحقير بنگرند و از سوي ديگر، مسئولان و دولتمردان هم در قبال تصميمات، برنامه‌ريزي‌ها و نگرش‌هاي خود در مناطق گوناگون کشور ـ که قبايل گوناگون با مردماني با مذاهب گوناگون در قسمت‌هاي گوناگون کشور در آن زندگي مي‌کنند ـ به نگاه مساوات بنگرند، مي‌توان آينده‌اي روشن را تصور نمود که بر پايه انديشه‌هاي علوي به توسعه سياسي بر مبناي مباني اسلامي رسيده است.

مقام معظم رهبري سال 1386 را سال اتحاد ملّي و انسجام اسلامي ناميد، اتحاد ملّي بر همين مسأله تأکيد دارد که راه رسيدن به اين امر چندان آسان نيست و نبايد در حد شعار باقي بماند و راه رسيدن به اتحاد ملّي که مسأله‌اي بسيار مهم و غيرقابل چشم‌‌پوشي است. از مسأله مهم شمردن «کرامت انساني» مي‌گذرد.