از جهاد اقتصادی تا اقتصاد مقاومتی

اشاره:

در سال‌های اخیر، مقام معظم رهبری در سخنان خود، بار‌ها بر مسأله «اقتصاد» و «جنگ اقتصادی» ـ که دشمنان در راستای مقابله با پیشرفت‌های جمهوری اسلامی ایران در پیش گرفته‌اند ـ تأکید و راهکارهای مقابله با آن را نیز بار‌ها گوشزد کرده‌اند و حتی در نامگذاری‌هایشان برای سال‌ها نیز این موضوع را مدنظر قرار داده‌اند، به گونه‌ای که می‌بینیم در سال‌های اخیر، سالی را به نام سال حرکت به سمت اصلاح الگوی مصرف، سال پس از آن همت مضاعف، کار مضاعف و پس از آن را سال جهاد اقتصادی و امسال را به نام سال تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی نامگذاری کرده‌اند.

مقام معظم رهبری با آگاهی کامل از جنگ اقتصادی دشمن و اهداف آن‌ها از تشدید فشار‌ها و تحریم‌ها علیه ایران همواره تلاش کردند، به ارائه برنامه‌ها و الگوهای مناسب جهت مقابله با این فشار‌ها بپردازند. با توجه به تشدید فشار‌ها و تحریم‌های دشمنان در ماه‌های اخیر آنچه بیش از پیش در سخنان اخیر مقام معظم رهبری به ویژه در ماه مبارک رمضان بر آن تأکید شده، بحث «اقتصاد مقاومتی» است. ایشان بر این باورند که یکی از راه‌های گذر از مقطع حساس و سرنوشت‌ساز کنونی، جدی‌ گرفتن اقتصاد مقاومتی است. اینک این قلم با توجه به شرائط خاص اقتصادی کشور و توجه ویژه چند سال اخیر رهبری معظم انقلاب به این مقوله مهم و بااهمیت، مطالبی را درباره مسائل اقتصادی و ضرورت نگاه نقادانه به این موضوع بسیار حیاتی و قابل اعتنا در سطح جامعه بیان خواهد داشت.

یکم) دهه حساس و تعیین کننده پیشرفت و عدالت:

ایران اسلامی در مسیر تکاملی خود به دهه حساس و تعیین کننده پیشرفت و عدالت رسیده است. در این مرحله، بیش از هر زمان دیگر، نیاز به همگرایی، همفکری و همکاری در مقیاس ملی داریم. در عرصه خارجی نیز تشکیل جبهه مقاومت علیه هجوم سنگین استکبار جهانی یک الزام و ضرورت اجتناب ناپذیر است. «گستره تهاجم جبهه استکبار، همه کشورهای دنیاست اما در این تهاجم مهم‌ترین هدف، نظام جمهوری اسلامی است، زیرا نظام اسلامی در مقابل نظام سلطه ایستاده و اثبات کرده که در ایستادگی خود صادق است و توانایی مقابله و پیشرفت را دارد.» (۱) «از جمله اساسی‌ترین کارهای دشمنان در مقابله با کشور ما، مسائل اقتصادی است. البته در عرصه‌های فرهنگی هم فعالند، در عرصه سیاسی هم فعالند؛ در عرصه انحصارات علمی هم فعالند، اما در عرصه اقتصادی فعالیت بسیار زیادی دارند. همین تحریم‌هایی که دشمنان ملت ایران زمینه سازی کردند یا آن را علیه ملت ایران اعمال کردند و... از مسئولان کشور، چه در دولت، چه در مجلس، چه در بخش‌های دیگری که مربوط به مسائل اقتصادی می‌شوند و همچنین از ملت عزیزمان انتظار دارم که در عرصه اقتصادی با حرکت جهادگونه کار کنند، مجاهدت کنند. حرکت طبیعی کافی نیست، باید در این میدان، حرکت جهشی و مجاهدانه داشته باشیم». (۲)

گویا، طرح جهاد اقتصادی از جانب مقام معظم رهبری تکمیل کننده طرح سیاسی مردم سالاری دینی و طرح جامع علمی و مهندسی فرهنگی کشور است که یک نظام جامع را برای تحقق تمدن نوین اسلامی پیش روی قرار می‌دهد.

دوم) درک مفهوم جهاد اقتصادی:

جهاد اقتصادی، مفهومی ارزشی در فرهنگ اسلامی است که بیانگر تلاش و مجاهدت مقدس در عرصه‌های  گوناگون اقتصادی است در دهه‌های گذشته نیز شاهد حضور این مفهوم به همراه موضوعاتی از قبیل جهاد نظامی، جهاد سازندگی، جهاد علمی، جهاد فرهنگی و... بودیم. خاستگاه مفهومی جهاد، ایثار و تلاش مضاعف در راستای جلب رضایت باری تعالی است. اضافه شدن کلمه جهاد به دیگر مفاهیم و موضوعات، موجب ارتقا و تعالی معنای آن موضوع می‌شود. جهاد اقتصادی به معنای کار و کوشش ایثارگرانه با قصد قربت در صحنه جنگ اقتصادی با دشمن است؛ بر این مبنا، لزوم تحول و تغییر نگاه و رویکرد به مقوله اقتصاد ضرورت می‌یابد. جهاد اقتصادی نظریه ممتازی در بین نظریات اقتصادی موجود دنیاست که در صورت تحقق همه جانبه آن، شاهد انقلابی عظیم در عرصه اقتصاد جهانی خواهیم بود.

سوم) «سند چشم‌انداز ۲۰ ساله» رهیافتی استراتژیک در مباحث اقتصادی:

بی‌گمان «سند چشم‌انداز ۲۰ ساله» مهم‏‌ترین سند بالا دستی است که پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در کشورمان به تصویب رسیده‏ است. این سند مهم‏‌ترین راهکار برای رسیدن به اهداف مورد نظر و در واقع رهیافتی استراتژیک در مباحث اقتصادی، سیاسی، فرهنگی  وبرنامه‌ریزی کشور است که جمهوری اسلامی ایران ۱۴۰۴ را کشوری توسعه‌یافته، فعال و تأثیرگذار دراقتصاد جهانی معرفی می‌‏کند.

سال ۱۳۹۰ نخستین سال از اجرای برنامه پنجم بود که اهمیت بسزایی داشت، زیرا از یک‏سو، این برنامه گام نهادن در حساس‏‌ترین و تاثیرگذار‌ترین پله‏های سند چشم‌انداز در افق ۱۴۰۴ است و از سوی دیگر، در زمانی‏که برنامه پنجم در سال ۱۳۹۵ خورشیدی پایان می‌پذیرد، تنها ۹ سال تا پایان سند چشم‌انداز باقی خواهد ماند و روشن است که باید در بسیاری از احکام مندرج در سند چشم‌انداز نظام توسعه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، جمهوری اسلامی ایران به رتبه‌های نخست و دوم منطقه و حتی جهان رسیده باشد. پس شاید بی‌دلیل نباشد که برنامه پنجم توسعه را نقشه راه سند چشم‏انداز بخوانیم؛ بنابراین، از آن‌جایی‌که سیاست‌های اقتصادی برنامه پنج‏ساله لازم است در جهت سیاست‌های کلی اعلام‏ شده برای سال ۱۴۰۴ کشور باشد، رعایت اصولی که این هدف را میسر می‌کند، مورد نیاز است.

چهارم) تحقق جهاد اقتصادی با استقرار «مدل بومی پیشرفت»:

بی‌‌گمان جهاد اقتصادی بدون استقرار «مدل بومی پیشرفت» و حرکت از سمت «مقاومت اقتصادی» به سوی یک «اقتصاد مقاومتی» که رهبری بار‌ها در سخنان خود به آنها اشاره داشته‏اند، میسر نخواهد بود. دستیابی به این مدل‏‌ها، نیازمند تدوین شاخصه‏‌ها و مؤلفه‏هایی است که باید توسط اندیشمندان اقتصادی حوزه و دانشگاه به بحث گذاشته شود و با توجه به آگاهی همگانی بر ناکارآمدی اقتصاد سرمایه‏داری و تبدیل شدن اقتصاد اسلامی به یک جریان فکری غالب و یک دغدغه عمومی در جامعه علمی کشور، با توجه به فرمایش‌های پی در پی مقام معظم رهبری در قالب‏های خاص خود، اجرایی شود.

این مهم، نیازمند تدوین مدل بومی پیشرفت و اصلاح سیاست‏‌ها و راهبردهای کلان اقتصادی کشور است که به نوعی می‌‏توان گفت که در طرح تحول اقتصادی کشور ـ که نخستین محور آن، یعنی هدفمندسازی یارانه‏‌ها در سال گذشته عملیاتی شد ـ مورد تأکید قرار گرفته است. انتظار می‌‏رود با عملیاتی شدن دیگر محورهای طرح تحول اقتصادی در سال ۱۳۹۱، یعنی طرح تحول بانکی، مالیاتی و گمرکی و دیگر موارد، با جهاد اقتصادی تک تک شهروندان ایرانی، نظام جمهوری اسلامی چهارمین سال از دهه پیشرفت و عدالت را با پیروزی و پیشرفت پشت سر بگذارد. (۳)

پنجم) لوازم موفقیت «جهاد اقتصادی»:

صاحب‌نظران به درستی بر این باورند که عوامل مشروحه زیر، باید از لوازم موفقیت «جهاد اقتصادی» برشمرده شوند:

۱ ـ پیشگام شدن مسئولان برای کاهش هزینه‌های دولتی درزمینه‌های گوناگون از مصارف غیرضروری انرژی تا هزینه‌های بی‌خاصیت و احیاناً مضر برگزاری سمینارها و سفرها و اقدامات دیگر.
۲ ـ آمار‌ها نشان می‌دهند دستگاه‌های رسمی کشور با بیشترین هزینه‌ها در صدر فهرستی قرار می‌گیرند که باید برای جهاد اقتصادی تلاش کنند.
۳ ـ دادن اطلاعات درست به مردم و پرهیز از شعارهای بی‌پشتوانه.
۴ ـ استفاده از مدیران با تجربه و پرهیز از برچسب زدن‌های باندی و گروهی به آنان.
۵ ـ مبارزه با مفاسد اقتصادی.
۶ ـ پرهیز از شعاری برخورد کردن با نام و عنوان «جهاد اقتصادی».
۷ ـ رسانه ملی، سایر رسانه‌ها، دستگاه‌های رسمی و مسئول اعم از اجرایی، تقنینی و قضائی باید با این موضوع برخورد عملی کنند.
۸ ـ اصلاح قوانین و بروکراسی‌های پیچیده دولتی، نظام بانکی، بیمه‌ای، پولی و قانون کار.
۹ ـ تسهیل سرمایه‌گذاری و آزادسازی اقتصادی.
۱۰ ـ برنامه ریزی درست و دقیق و حمایت از تشکل‌های کارآفرین در مسیر رشد و توسعه اقتصادی.
۱۱ ـ حل معضل بیکاری و اشتغال زایی در گرو رشد و شکوفایی اقتصادی کشور.
۱۲ ـ مورد توجه قرار دادن سرمایه‌گذاری گسترده در همه حوزه‌های گوناگون اقتصادی و از جمله اجرای طرح‌های آمایش تجاری، ایجاد برند‌های تولیدی و تجاری و تبلیغات برای معرفی این برند‌ها برای بازارهای داخلی و خارجی.
۱۳ ـ به‌کارگیری گسترده‌تر منابع بانکی و همچنین فعالتر کردن صندوق توسعه ملی برای پشتیبانی از سرمایه‌گذاری داخلی.
۱۴ ـ تکمیل اجرای اصل ۴۴ قانون اساسی و توسعه حضور بخش خصوصی.
۱۵ ـ بهبود بیش از پیش فضای کسب و کار و توسعه فضای رقابتی و بهبود بهره‌وری در همه حوزه‌های تولیدی تجاری و اقتصادی کشور.
۱۶ ـ افزایش درآمد سرانه، کاهش ضریب جینی و فاصله طبقاتی و افزایش رفاه اجتماعی، افزایش اشتغال و بهبود همه شاخص‌های اقتصاد کلان و خرد جامعه. (۴)

ششم) اقتصاد فرهنگ از محورهای مهم در عرصه اقتصاد اسلامی:

از محورهای مهم دیگر در عرصه اقتصاد اسلامی، اقتصاد فرهنگ است که شامل همه منابع انسانی، مالی، تجهیزات، سخت‌افزار، فضا و امکانات است. اقتصاد مربوط به بخش فرهنگ نقش مؤثری در پیشرفت فرهنگ اسلامی در سطوح  گوناگون جامعه دارد. حال اگر توسعه اقتصاد فرهنگ مبتنی بر فرهنگ اقتصادی برگرفته از اسلام نباشد، نه تنها موجب پیشرفت جامعه اسلامی نمی‌شود، بلکه به عنوان یک اهرم بازدارنده و مخرب کار می‌کند و مانع پیشرفت فرهنگ اسلامی در همه ابعاد خواهد شد. پس اگر فرهنگ اسلامی را پایه شکل گیری همه پدیده‌ها از جمله نظام اقتصادی بدانیم، درخواهیم یافت اقتصاد فرهنگ تابعی از فرهنگ اقتصاد است که امروزه از آن به عنوان مکتب اقتصادی یاد می‌شود.

پس جهاد اقتصادی، یکی از ارکان مکتب اقتصاد اسلامی است و دیگر ارکان شامل عدالت اقتصادی، تدبیر معیشت و عقلانیت اقتصادی، الگوی تولید، توزیع و مصرف اقتصادی است. ارکان مذکور اصطلاحا فرهنگ اقتصاد نامیده می‌شود. حال اگر اقتصاد خالی از این ارکان باشد دیگر نمی‌توان آن را اقتصاد اسلامی نامید. پس اسلامیت اقتصاد متقوم به وجود معنویت، عدالت، عقلانیت در عرصه تولید، توزیع و مصرف ثروت، برخاسته از فرهنگ اسلامی است؛ فرهنگی که بر پایه معنویت، عدالت و عقلانیت دینی بنا شود، فرهنگ سالم، مقتدر و بالنده خواهد بود. آنگاه حضور و جریان این فرهنگ در سایر ابعاد جامعه از جمله حضور فرهنگ در نظام سیاسی، حضور فرهنگ در نظام فرهنگی و حضور فرهنگ در نظام اقتصادی موجب سلامت نظام سیاسی، فرهنگی و اقتصادی می‌شود. پس در مرحله نخست، به وسیله فرهنگ دینی کلیه نظامات جامعه را باید مهندسی کرد و در مرحله دوم، وقتی که آن نظامات شکل گرفتند، یعنی هر گاه نظام اقتصادی بر پایه فرهنگ دینی تعریف و مهندسی شد، آن گاه اقتصاد سیاست، اقتصاد فرهنگ و اقتصاد در حوزه اقتصاد نیز پاک، تعالی بخش و سالم و بالنده خواهند بود و می‌تواند در خدمت اهداف متعالی و روح بخش اسلام باشد.

هفتم) تبیین و تعریف علمی از اقتصاد مقاومتی:

حضرت آیت الله خامنه‌ای در دیدار جمعی از محققان، پژوهشگران، متخصصان و نوآوران در عرصه علم و فناوری، و مسئولان شرکت‌های دانش بنیان و پارک‌های علم و فناوری در هشتم مرداد با بیان این‌ که یکی از راه‌های گذر از مقطع حساس و سرنوشت ساز کنونی، جدی گرفتن اقتصاد مقاومتی است، تأکید کردند: «اقتصاد مقاومتی یک شعار نیست، بلکه یک واقعیتی است که باید محقق شود».

در ادبیات اقتصادی معمولا برای حمایت از اقتصاد و به ویژه تولید ملی، بیشتر از واژه اقتصاد حمایتی (Protectionism) استفاده می‌کنند و این واژه بدان معناست که اقتصاد ملی باید از هر نظر مورد حمایت جدی قرار گیرد. البته شایان توجه است که واژه اقتصاد مقاومتی که توسط رهبری به کار برده شد، بسیار فرا‌تر از اقتصاد حمایتی و دربردارنده ابعاد نوین و بسیار گسترده‌ای در عرصه اقتصاد ملی و بین الملل است.

اقتصاددانان در تعریف اقتصاد مقاومتی می‌گویند، اقتصاد مقاومتی در رویارویی و تقابل با اقتصاد وابسته و مصرف‌کننده قرار می‌گیرد، منفعل نیست و در مقابل اهداف اقتصادی سلطه ایستادگی می‌کند و سعی در تغییر ساختارهای اقتصادی موجود وبومی‌سازی آن بنا بر جهان‌بینی و اهداف دارد. اقتصاد مقاومتی یعنی تشخیص حوزه‌های فشار و متعاقبا تلاش برای کنترل و بی‌اثر کردن آن‌ها و در شرایط آرمانی تلاش برای تبدیل این فشار‌ها به فرصت است. اقتصاد مقاومتی در راستای کاهش وابستگی‌ها و تأکید روی مزیت‌های تولید داخل و تلاش بر خوداتکایی است.

هشتم) محورهای اساسی شاکله اصلی راهبرد اقتصاد مقا ومتی ازنگاه رهبری معظم انقلاب:

رهبر معظم انقلاب در چن دسال گذشته، به ویژه از سال ۸۹ تاکنون راهبرد اساسی کشور را برای خنثی‌سازی روش‌های دشمنان، «اقتصاد مقاومتی» تعیین و نامگذاری کردند و از تمام فعالان اقتصادی کشور خواستند تا اقدامات خود را در راستای این راهبرد برنامه‌ریزی و پیاده سازند.

رهبرمعظم انقلاب در تشریح و تبیین شاکله اصلی راهبرد اقتصاد مقاومتی به چند محور اساسی اشاره داشتند که کار‌شناسان و تئوری‌پردازان اقتصادی باید بر مبنای این محورهای کلی، تاکتیک‌ها و خرده روش‌های تحقق این راهبرد را شاکله‌بندی کنند تا به این ترتیب ساختار یک گفتمان اقتصادی پیشرو و بومی شکل بگیرد.

این محور‌ها عبارتند از:

۱ـ‌ اجرای درست اصل ۴۴ قانون اسا سی: این مورد از محورهای اصلی مورد اشاره در این گفتمان است که به نظر می‌رسد در این میان، محوریت و نقش اساسی با اصل ۴۴ و نقش‌آفرینی بخش خصوصی است.

۲ـ تصحیح سیاست‌های بازرگانی: گویا با وجود ضرورت ادامه جلوگیری از ورود کالاهای غیرضروری به کشور، تدوین الگویی شفاف و مناسب برای این کار الزامی است.

۳ـ در پیش گرفتن سیاست‌های پولی و ارزی متناسب: بی‌گمان، در پیش گرفتن سیاست‌های پولی و ارزی نامتناسب و ناهماهنگ با سایر اجزای راهبرد اقتصاد مقاومتی از این محور،  چشم اسنفدیار می‌سازد که دستاورد‌ها و نتایج مثبت گفتمان را به کلی تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد، از این روی، تدوین برنامه‌های همساز با راهبرد در پیش گرفته شده در حوزه پولی و ارزی از ضروری‌ترین کارهایی است که باید هرچه زودتر انجام گیرد. (۵)

نهم) اقتصاد مقاومتی از نگاه کارشناسان و صاحب نظران اقتصادی:

نگارنده در پایان ضرورت می‌داند این بحث مهم و کلیدی را با بیان دیدگاه‌های کار‌شناسان و صاحب‌نظران ـ که در زیر خواهد آمد ـ به پایان رساند:

۱ ـ «اقتصاد مقاومتی» که روح مقاومت در آن موج می‌زند، از بالا تا پایین اجزای آن، آمادگی برخورد با سخت‌ترین شرایط وجود دارد و به هیچ وجه با تحریم‌ها و فشارهای نظام سلطه تضعیف و غافلگیر نمی‌شود.

۲ ـ بهتر است با توجه به تأثیر و تأثر متغیر‌های درونی و بیرونی، نقاط ضعف و قوت و منافذ آسیب زننده، کاستی‌ها، فرصت‌ها و تهدید‌ها و از همه مهم‌تر بر اساس دستورات دین مبین اسلام و با مبانی اقتصاد اسلامی و با هدف طراحی و ترسیم الگوی اقتصاد اسلامی ـ ایرانی اقتصاد ایران راه‌های تحقق اقتصاد مقاومتی واقعی را جست‌وجو کنیم.

۳ ـ نکته مهم، توجه به تعریف مقاومت واقعی در اقتصاد است. این مقاومت با انسداد و بستن راه‌های آسیب رسان به اقتصاد، با تهاجمی کردن اقتصاد به جای تدافعی بودن آن، با طراحی یک هسته مقاوم جامع پژوهشی، با تنظیم یک نقشه جامع علمی، با بستن منافذ ایجاد حباب کاذب پولی و مالی در اقتصاد و... به وجود می‌آید. (۶)

۴ ـ ماهیت اقتصاد مقاومتی که مورد تأکید ویژه رهبرمعظم انقلاب قرار گرفته‌اند تلفیقی از اقتصاد موازی، دفاعی و الگوست و در عمل با در کنار هم قرار گرفتن این جوانب تبیین اقتصاد مقاومتی به شکل درستی ممکن می‌شود. باید این حقیقت را دریافت که اقتصاد مقاومتی بدون رونق تولید ملی و فرهنگ استفاده از تولیدات داخلی توفیق چندانی نخواهد داشت. تولید ملی در شرایط کنونی بیش از هر موقعیت دیگر برای تحقق اقتصاد مقاومتی یک ضرورت است. (۷)

۵ ـ واژه اقتصاد مقاومتی بر این موضوع دلالت می‌کند که فشار‌ها و ضربه‌های اقتصادی از سوی نیروهای متخاصم سد راه پیشرفت جامعه است که باید بر آن غلبه کرد.

۶ ـ ‌مهمترین مشکل اقتصاد مقاومتی غلبه بر تفکر نادرست در سیاستگذاران اقتصاد کشور است.

۷ ـ منظور از اقتصاد مقاومتی واقعی یک اقتصاد مقاومتی فعال و پویاست، نه یک اقتصاد منفعل و بسته چنانکه مقاومت برای دفع موانع پیشرفت و کوشش در مسیر حرکت و پیشرفت تعریف می‌شود.

۸ ـ در حوزه اقتصاد مقاومتی پویا و فعال که باید به بیرون از مرز‌ها نظر داشته باشد نیازمند یک برنامه‌ریزی استراتژیک و راهبردی است. (۸)

۹ ـ اقتصاد مقاومتی ماهیتاً اقتصادی مردمی است. ضروری است که مردم وارد این عرصه شوند تا از ورود رانت‌خوار‌ها به اقتصاد جلوگیری کنند. اگر ما فضا را برای حضور جوانان مؤمن و خلاّق ایران اسلامی در عرصهٔ اقتصادی فراهم کنیم، قطعاً تحولات مثبتی را در این عرصه شاهد خواهیم بود.
برای شناخت بستر‌ها و زمینه‌‌های تحقق اقتصاد مقاومتی، نخست باید به آسیب ‌شنا سی اقتصاد کشور و موانع و نیازمندی‌های تحقق اقتصاد مقاومتی پرداخت. (۹)

۱۰ ـ بنابراین اقتصاد مقاومتی یعنی تشخیص حوزه‌های فشار و متعاقبا تلاش برای کنترل و بی‌اثر کردن و در شرایط آرمانی تبدیل چنین فشارهایی به فرصت، که قطعا باور و مشارکت همگانی و اعمال مدیریت‌های عقلایی و مدبرانه پیش شرط و الزام چنین موضوعی است، اقتصاد مقاومتی کاهش وابستگی‌ها و تأکید روی مزیت‌های تولید داخل و تلاش برای خوداتکایی است. (۱۰)

۱۱ ـ شاخصه‌های اقتصاد مقاومتی این است که ما باید به دنبال شدت فشاری که نظام سلطه به کشور ما وارد می‌کند و حوزه‌هایی را که این فشار‌ها اعمال می‌شود تشخیص دهیم و با تشخیص کامل از این حوزه‌ها پادزهر را در درون تولید کنیم تا بتوانیم در اقتصاد خود اثرگذار و نهادینه کنیم، به گونه‌‌ای که تأثیر کمتری از فشار‌ها و تحریم‌های جهانی ببینیم.

۱۲ ـ اقتصاد مقاومتی اقتضا می‌کند از نخبگان کشور به ویژه نخبگان علمی بیشتر از گذشته استفاده شود و توان این افراد در سطوح  گوناگون قابل استفاده است. میدان دادن به نخبگان در عرصه صنعت، تجارت و کشاورزی از ویژگی‌های اقتصاد مقاومتی است. اگر افرادی خارج از دولت هستند که در شرایط عادی از آن‌ها استفاده نمی‌شود، باید در شرایط اقتصاد مقاومتی از ظرفیت آن‌ها نیز استفاده شود تا مقاومت اقتصاد کشور افزایش یابد. باید شرایط به گونه‌ای باشد که نخبگان بدون مانع کارهای خود را پیش برده و آنچه جای نگرانی است تحریم خارجی نیست بلکه نگرانی در مورد موانع تولید و تجارت در کشور است که گاهی شدید‌تر از تحریم‌هاست. (۱۱)

امید است در فضایی که بیگانگان سعی در منزوی کردن جمهوری اسلامی ایران و تیره و تار کردن فضای اقتصادی، سرمایه‌گذاری و کسب وکار کشور دارند با اندیشیدن تدابیر لازم در داخل مرزهای ملی، افزون بر خنثی کردن دسیسه بیگانگان درباره تحقق توسعه اقتصادی و رسیدن به اهداف سند چشم انداز ۱۴۰۴ که مهمترین هدف آن دستیابی به مقام نخست اقتصاد منطقه است، برسیم.

نگارنده بر این باور است که جلوتر و بیشتر از تأثیرگذاری قطعنامه‌های خارجی بر اقتصاد کشور، تنگناهای داخلی و دیوان سالاری حاکم بر اقتصاد ملی، ترمز اصلی توسعه اقتصادی کشور به شمار می‌رود.

 ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
پی نوشت‌ها:
۱ ـ سخنان مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۳/۳/۱۳۹۰.
۲ ـ پیام نوروزی مقام معظم رهبری، ۱/۱/۱۳۹۰.
۳ ـ اسدالله افشار، رشد، پیشرفت، توسعة اقتصادی، ضرورتی اجتنا ب ناپذیر، چا پ اول، انتشارات سفیراردهال، تابستا ن ۱۳۹۰.
۴ ـ اسدالله افشار، فرهنگ، توسعه، عدالت وجهاداقتصادی، چاپ اول، مؤسسة فرهنگی انتشاراتی الما س دا نش، تا بستان ۱۳۹۰.
۵ ـ سروش صا حب فصول، روزنامهٔ جام جم، ۲۵ شهریور ۱۳۸۹.
۶ ـ علی رضایی، از مقاومت اقتصادی تا اقتصاد مقاومتی، سایت اقتصاددان، ۲۵ مهر ۱۳۸۹.
۷ ـ سید ناصرموسوی لارگانی، نماینده مردم فلاورجان درمجلس شورای اسلامی وعضوکمیسیون اقتصادی مجلس.
۸ ـ مسعود درخشان (استاد برجسته اقتصاد انرژی)، اولین همایش ملی اقتصاد مقاومتی در دانشگاه علم و صنعت، بخش اقتصادی خبرگزاری فارس، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۱.
۹ ـ دکتر عادل پیغامی، استاد اقتصاد و عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۰ نکته درباره تحقق اقتصاد مقاومتی، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری.
۱۰ ـ دکترمحمد خوش چهره، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، سایت تابنا ک به نقل ازروزنا مه خراسان، ۰۹ مرداد ۱۳۹۱.
۱۱ ـ غلا مرضا مصباحی‌مقدم، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با فارس، ۲۰/۲/۱۳۹۰.